Đánh thức di sản sinh thái bên dòng sông Hồng

Giữa quá trình đô thị hóa, khi không gian xanh ngày càng có ý nghĩa đối với chất lượng sống, khu vực bờ vở sông Hồng gợi mở một bức tranh không chỉ là cảnh quan, mà là một hệ sinh thái gắn với ký ức, sinh kế và tri thức của cộng đồng.

Thực tiễn cải tạo các bãi rác thành không gian công cộng tại Phúc Tân, Chương Dương cho thấy, để không gian xanh được duy trì, cải thiện cảnh quan cần đi cùng sự tham gia lâu dài của người dân.

Câu chuyện được giới thiệu tại triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” mở cửa từ ngày 17/11 tại Villa 49 Trần Hưng Đạo, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Từ những hình ảnh về cây bản địa, chim hoang dã và các mô hình tái chế, triển lãm đặt ra vấn đề rộng hơn: làm thế nào để con người hiểu, thích ứng với quy luật tự nhiên và cùng gìn giữ những giá trị sinh thái bên dòng sông.

Dự án Công viên công cộng phường Phú Thượng thuộc Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng (Hà Nội) đang trong giai đoạn chuẩn bị triển khai. Ảnh: Quốc Khánh/TTXVN
Dự án Công viên công cộng phường Phú Thượng thuộc Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng (Hà Nội) đang trong giai đoạn chuẩn bị triển khai. Ảnh: Quốc Khánh/TTXVN

Từ bãi rác thành không gian cộng đồng

Theo ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, Giám đốc sáng tạo, đồng sáng lập Doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds, hoạt động cải tạo không gian ven sông tại Chương Dương bắt đầu từ năm 2021, sau đó được triển khai tại Phúc Tân vào năm 2023. Mỗi địa điểm có diện tích cải tạo khoảng 8.000 - 9.000 m2. Trước đó, các khu vực này từng là nơi tập kết rác thải sinh hoạt, gây ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường và sinh hoạt cộng đồng.

Thay vì chỉ tổ chức những đợt thu gom rác, Think Playgrounds phối hợp với chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và người dân từng bước cải tạo không gian, hình thành các công viên rừng và khu vui chơi công cộng. Quá trình triển khai được chia thành nhiều bước, tạo điều kiện để người dân chuyển từ quan sát sang trực tiếp tham gia xây dựng và duy trì không gian.

Ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt nêu rõ, bài học quan trọng từ các mô hình là không thể chỉ xây dựng hạ tầng rồi giao cho một đơn vị quản lý. Khi người dân được tham gia hình thành, sử dụng và chăm sóc không gian, họ có thêm sự gắn bó và trách nhiệm bảo vệ nơi ở của mình. Thực tế tại Phúc Tân và Chương Dương cho thấy, vai trò đó trong những đợt mưa lũ năm 2024 - 2025. Sau khi nước rút, một số người dân đã cùng dọn bùn, khôi phục công viên để không gian có thể hoạt động trở lại sau vài ngày. Cộng đồng vì thế không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là nguồn lực quan trọng trong việc gìn giữ không gian công cộng.

Bà Nguyễn Thị Phương, thành viên Ban Thường vụ Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Hồng Hà, từng tham gia hoạt động tại Phúc Tân cho biết, cuối năm 2023, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và người dân địa phương đã cùng dọn dẹp, san lấp và xây dựng vườn rừng trên khu vực bãi rác trước đây. Thay đổi rõ nhất là người dân có thêm không gian sinh hoạt gần nơi ở. Trẻ em có chỗ vui chơi, người cao tuổi có nơi tập thể dục, các gia đình có thể gặp gỡ và tổ chức hoạt động cộng đồng. Cùng với đó, ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường cũng dần được cải thiện. Hội Phụ nữ và tổ dân phố duy trì hoạt động tổng vệ sinh vào chiều thứ Sáu và sáng thứ Bảy hằng tuần.

Giá trị sinh thái không chỉ nằm ở những mảng xanh

Nếu việc cải tạo các bãi rác cho thấy vai trò của cộng đồng trong thay đổi cảnh quan, thì hệ sinh thái bờ vở sông Hồng còn gợi mở một cách nhìn rộng hơn về giá trị của thiên nhiên trong lòng đô thị.

Theo thông tin được giới thiệu tại triển lãm, quá trình bồi đắp phù sa và tái sinh tự nhiên trong khoảng 10 năm trở lại đây đã góp phần hình thành thảm thực vật đa tầng, tạo môi trường sống cho nhiều loài sinh vật. Khu vực được thống kê có hơn 200 loài thực vật bản địa và khoảng 140 loài chim cư trú, di cư cùng hệ động vật tự nhiên phong phú.

Chuyên gia lâm nghiệp về sinh thái nhiệt đới Nguyễn Hoàng Hào, công tác tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam cho biết, bờ vở sông Hồng nằm trong hành lang di cư của các loài chim từ Đông Á đến Australia. Mùa chim di cư thường kéo dài từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau. Tùy thời điểm và điều kiện quan sát, số loài ghi nhận được trong một lần khảo sát có thể khác nhau; vào những dịp chim tập trung nhiều, người quan sát có thể bắt gặp khoảng 15 - 20 loài.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hào, giá trị của khu vực không chỉ nằm ở số lượng loài có thể quan sát, mà còn ở vai trò sinh cảnh cần được tìm hiểu và theo dõi lâu dài. Việc giới thiệu các loài cây, loài chim bản địa giúp người dân hiểu hơn về môi trường sống xung quanh, từ đó nâng cao nhận thức về bảo vệ thiên nhiên.

Thiên nhiên ven sông cũng gắn với tri thức và tập quán của cư dân. Ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt (Giám đốc sáng tạo, đồng sáng lập Doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds) cho rằng những loài cây tự nhiên, cây thuốc nam, các loại lá và quả được sử dụng trong đời sống thường ngày đều là một phần giá trị của vùng đất. Kinh nghiệm nhận biết con nước, thích ứng với mùa nước lên xuống hay ứng phó khi ngập lụt cũng là những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Những giá trị này không nhất thiết hiện diện dưới dạng công trình kiến trúc nhưng góp phần tạo nên bản sắc của khu vực. Từ góc nhìn đó, ông đề xuất nhìn nhận bờ vở sông Hồng như một dạng “di sản sinh thái” của Hà Nội, bên cạnh các di sản vật thể và phi vật thể. Đây là đề xuất xuất phát từ mong muốn bảo tồn giá trị tự nhiên và tri thức cộng đồng; đồng thời đặt ra yêu cầu cân nhắc hài hòa với định hướng phát triển đô thị và các quy định liên quan đến khu vực ven sông.

Theo anh Felix Dreesen (39 tuổi, nghệ sĩ người Đức), điều đặc biệt ở bờ sông Hồng là sự cân bằng giữa không gian do con người kiến tạo và môi trường tự nhiên. Anh ấn tượng với cách các sáng kiến sinh thái kết nối cộng đồng, chuyên gia và trường học, đưa thiên nhiên đến gần hơn với đời sống thường ngày, nơi các thế hệ có thể cùng vui chơi và gắn kết.

Để cộng đồng tham gia gìn giữ không gian ven sông

Một hướng đi Think Playgrounds đang thử nghiệm là phát triển các tuyến trải nghiệm sinh thái; trong đó người dân địa phương có thể tham gia dẫn đường và kể câu chuyện về nơi mình sinh sống.

Ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt (Giám đốc sáng tạo, đồng sáng lập Doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds) nêu rõ, các tour khám phá khu vực Phúc Tân, Chương Dương đã được tổ chức trong hơn 3 năm nhưng chưa mở rộng đại trà do đặc điểm bán ngập, tuyến đi bộ có thể thay đổi theo mùa, nhất là sau những đợt mưa lớn hoặc khi mực nước sông biến động. Vì vậy, hoạt động này cần được tổ chức phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực.

Sau Lễ hội Thiết kế Sáng tạo, nhóm dự kiến phối hợp với cộng đồng xây dựng chương trình trải nghiệm dành cho học sinh, gia đình có trẻ nhỏ và khách nước ngoài. Nếu mô hình vận hành hiệu quả, hoạt động có thể tạo thêm cơ hội thu nhập cho người dân thông qua vai trò dẫn tour, kết nối và giới thiệu các giá trị sinh thái địa phương. Việc đưa học sinh trở thành một trong những nhóm khách trọng tâm cũng xuất phát từ những trải nghiệm đã triển khai. Học sinh Trường Tiểu học Chương Dương từng tham gia quan sát thiên nhiên, tìm hiểu kiến thức sinh học và phân loại rác tại tuyến sinh thái. Hoạt động giúp các em tiếp cận bài học ngoài lớp học, nhận biết các loài cây, loài chim và môi trường tự nhiên ngay gần nơi sinh sống.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, các hoạt động trải nghiệm vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm; việc tổ chức thường xuyên, thu phí hay mở rộng khả năng tiếp cận cần được cân nhắc trên cơ sở điều kiện thực tế.

Bà Nguyễn Thị Phương (thành viên Ban Thường vụ Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Hồng Hà) cho rằng, để các không gian xanh được duy trì, bên cạnh sự chủ động của người dân cần có sự phối hợp, hỗ trợ từ các tổ chức, đoàn thể và nhà tài trợ. Người dân có thể tham gia trồng, chăm sóc cây và vệ sinh môi trường nhưng việc mở rộng hoạt động cần thêm nguồn lực và điều kiện tổ chức phù hợp.

Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” giới thiệu quá trình hình thành tuyến sinh thái, các loài cây bản địa, chim hoang dã và câu chuyện của cư dân ven sông qua bốn không gian trưng bày. Đây là hoạt động thuộc dự án hợp tác Việt - Pháp “Sống cùng dòng sông” do Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam và Viện Pháp tại Việt Nam tài trợ. Triển lãm mở cửa đến ngày 13/12/2026 tại Villa 49 Trần Hưng Đạo.

Từ những bãi rác từng bị bỏ quên đến các không gian xanh đang được cộng đồng sử dụng, thực tiễn tại Phúc Tân và Chương Dương cho thấy, vai trò của sự phối hợp giữa hiểu biết tự nhiên, thiết kế không gian và sự tham gia của người dân. Những mô hình này cần tiếp tục được đánh giá về hiệu quả sinh thái, khả năng duy trì và điều kiện vận hành lâu dài.

Đặc thù vùng ven sông, với sự biến động của dòng chảy và mực nước theo mùa, đòi hỏi mọi hoạt động cải tạo, sử dụng không gian phải được xem xét thận trọng, phù hợp với quy hoạch, yêu cầu bảo đảm an toàn và các quy định liên quan. Điều đáng chú ý từ câu chuyện bờ vở sông Hồng là khi cộng đồng có cơ hội tham gia và gắn bó với môi trường sống, họ có thể trở thành một lực lượng quan trọng trong việc gìn giữ những giá trị sinh thái của thành phố.

Tuyết Mai - Thanh Xuân/TTXVN

Dành cho bạn

Khởi công nhiều dự án nhà ở xã hội lớn

Khởi công nhiều dự án nhà ở xã hội lớn

Ngày 17/11, tỉnh Bắc Ninh và Đắk Lắk tổ chức khởi công thực hiện các dự án nhà ở xã hội. Đánh dấu bước tiến mới trong việc hiện thực hóa các chính sách an sinh, giải quyết nhu cầu "an cư" thiết thực cho lực lượng vũ trang, đoàn viên công đoàn và người lao động.

Khoa học công nghệ tiếp sức nông sản Việt vươn ra thị trường quốc tế

Khoa học công nghệ tiếp sức nông sản Việt vươn ra thị trường quốc tế

Khoa học và công nghệ đang từng bước được đưa vào sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao chất lượng nông sản, kéo dài thời gian bảo quản và cải thiện hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, để các kết quả nghiên cứu thực sự đi vào thực tiễn, vẫn cần tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại.