Những ngày hè nắng gắt, đi dọc các dòng sông nội thành Hà Nội, điều dễ cảm nhận nhất là mùi hôi tanh xộc lên theo từng cơn gió. Tại một số đoạn sông Lừ, Kim Ngưu, Kim Ngưu nước đen kịt, nổi váng, lờ đờ trôi giữa hai bờ bê tông.

Hai bên bờ sông, những đường ống cống từ khu dân cư vẫn hướng thẳng ra sông, nước thải liên tục tuôn xuống, tạo thành những vệt màu loang lổ trước khi hòa vào dòng nước đen.

Sống quanh năm bên những dòng sông ô nhiễm, người dân ngày càng mong mỏi chúng được hồi sinh. Gần như ngày nào cũng đi làm qua khu vực ngã ba sông Tô Lịch và sông Lừ, ông Nguyễn Văn Hưởng (gần 60 tuổi, trú tại khu đô thị Kim Văn – Kim Lũ) cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm kéo dài là nước thải sinh hoạt từ khu dân cư, cùng nước thải từ các cơ sở sản xuất, kinh doanh, chưa được thu gom triệt để mà vẫn chảy trực tiếp xuống lòng sông.

Gần 50 năm sống bên sông Sét, ông Nguyễn Văn Nam vẫn nhớ rõ một dòng sông hoàn toàn khác với hiện tại. Ông kể, trước đây nước sông trong xanh, vào mùa mưa trẻ em còn có thể xuống tắm, thậm chí có người múc nước về để lắng rồi sử dụng.

Khoảng từ những năm 2000, khi khu dân cư ngày càng phát triển, nhiều nhà máy mọc lên, nước thải và rác sinh hoạt đổ xuống sông nhiều hơn, màu nước trong xanh dần biến mất, chuyển từ đục sang đen.

Ô nhiễm dòng sông không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sống mà còn làm giảm chất lượng những không gian công cộng ven sông. Cuối chiều, người cao tuổi thường đến khu vui chơi, tập thể dục bên sông Sét, nhưng những buổi tập không phải lúc nào cũng trọn vẹn. Mỗi khi gió từ phía dòng sông thổi vào, mùi hôi bốc lên nồng nặc, nhiều người phải đeo khẩu trang đi bộ tập thể dục.

Dọc đường Láng, nơi tuyến đường ven sông Tô Lịch được thành phố đầu tư không gian đi bộ, đường dành cho xe đạp cùng những cụm vườn hoa xanh mướt, cảnh quan đã có nhiều thay đổi, nhưng mùi hôi từ dòng sông vẫn khiến không gian này chưa thực sự thu hút người dân.

Theo số liệu trong Đề án “Phục hồi chất lượng môi trường và phát triển hệ thống 4 sông nội đô Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét”, nước thải sinh hoạt chiếm khoảng 81% tổng tải lượng ô nhiễm nước mặt của thành phố. Tổng lượng nước thải sinh hoạt phát sinh toàn thành phố khoảng 960.000 m3/ngày đêm.

Trên 4 tuyến sông có hàng trăm cống xả. Sông Sét 90 cống, sông Lừ 93 cống và sông Kim Ngưu 76 cống. Khi hệ thống thu gom chưa hoàn thiện, nước thải từ khu dân cư và các hoạt động sản xuất, kinh doanh theo các cửa xả đổ trực tiếp xuống dòng sông.

Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, các dòng sông trên địa bàn Hà Nội, đặc biệt là các sông nội đô đang chịu sức ép rất lớn từ quá trình đô thị hóa, gia tăng dân số và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Tình trạng ô nhiễm hiện nay là kết quả của nhiều nguyên nhân tác động trong một thời gian dài.

Cụ thể như, các dòng sông đang tiếp nhận một lượng lớn nước thải chưa qua xử lý; nhiều dòng sông bị suy giảm dòng chảy, nhất là vào mùa khô; tác động làm suy giảm không gian và chức năng tự nhiên của dòng sông.

Những yếu tố trên không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan mà còn có thể làm cản trở dòng chảy, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước và chức năng sinh thái tự nhiên của dòng sông.

Hiện nay, các chỉ tiêu ô nhiễm hữu cơ như BOD5, COD, nitơ, phốt pho… tại các dòng sông trong nội thành Hà Nội vượt nhiều lần quy chuẩn tại nhiều vị trí. Nồng độ oxy hòa tan có thời điểm xuống dưới 0,5 mg/l, trong khi một số chỉ tiêu vi sinh vượt quy chuẩn hàng chục lần. Khi oxy trong nước suy giảm, khả năng tự làm sạch của dòng sông cũng gần như không còn.

Tại nhiều miệng cống nước thải chứa nhiều chất hữu cơ, dầu mỡ, chất tẩy rửa. Khi lượng chất hữu cơ quá lớn đổ vào sông, quá trình phân hủy tiêu hao oxy hòa tan, phá vỡ môi trường sống của các loài thủy sinh.

Trong điều kiện nắng nóng, nước ít và dòng chảy yếu, quá trình phân hủy yếm khí diễn ra mạnh hơn, tạo ra mùi khó chịu. Ngoài nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp, y tế, làng nghề, nhà hàng, khách sạn và các cơ sở dịch vụ cũng tạo thêm áp lực.

Trước thực trạng trên, từ nhiều năm qua, TP Hà Nội đã đặt mục tiêu hồi sinh các dòng sông nội thành, từng bước trả lại không gian xanh và cải thiện chất lượng môi trường đô thị. Từ một dòng sông từng bị ô nhiễm nặng, từ đầu năm 2025, TP Hà Nội đã triển khai những dự án tổng thể nhằm hồi sinh sông Tô Lịch.

Đến nay, toàn bộ nước thải ra sông Tô Lịch đã được thu gom về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá để xử lý, với lưu lượng khoảng 200.000 - 230.000 m3/ngày đêm. Dòng sông được bổ cập thường xuyên nguồn nước từ hồ Tây và sông Hồng, với lưu lượng dao động từ 200.000 - 270.000 m3/ngày đêm, góp phần duy trì mực nước ổn định khoảng 3,5 m.

Từ một dòng sông đen, ô nhiễm và nặng mùi, Tô Lịch đang từng bước trở lại với diện mạo mới, tạo thêm không gian cảnh quan cho khu vực đô thị.

Kết quả trên cũng tạo tiền đề để Hà Nội tiếp tục triển khai các giải pháp phục hồi đối với toàn bộ hệ thống sông nội đô. Tháng 7/2025, UBND TP Hà Nội phê duyệt đề án phục hồi chất lượng môi trường và phát triển hệ thống 4 sông nội đô gồm Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét, với 32 chương trình, dự án thực hiện trong giai đoạn 2025-2030.

Đề án trên xác định việc phục hồi dòng sông không chỉ dừng ở xử lý nước thải mà còn bao gồm kiểm soát nguồn ô nhiễm, bổ cập nước, cải tạo dòng chảy, chỉnh trang cảnh quan và nâng cao ý thức cộng đồng.

TP Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ thu gom, xử lý 100% nước thải phát sinh trong lưu vực đạt tiêu chuẩn, nâng tỷ lệ xử lý nước thải đô thị toàn thành phố lên 50-55%. Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá, với công suất thiết kế 270.000 m3/ngày đêm, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc giảm lượng nước thải trực tiếp đổ vào hệ thống sông nội đô.

Với sông Lừ, thành phố đã triển khai tuyến cống bao dài hơn 7,6 km để thu gom nước thải dọc hai bên sông, dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá thay vì tiếp tục xả trực tiếp xuống lòng sông. Cùng với đó, việc nạo vét, xử lý lớp bùn đáy nhiễm bẩn trên các tuyến sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét được đặt ra nhằm loại bỏ nguồn ô nhiễm tồn lưu và cải thiện khả năng thoát nước.

Không chỉ xử lý nguồn thải, Hà Nội còn tính toán các giải pháp bổ cập nước từ sông Hồng hoặc thông qua hồ Tây, sông Nhuệ, sông Đuống để duy trì dòng chảy sinh thái. Hệ thống 4 dòng sông cũng được nghiên cứu kết nối với 125 hồ điều hòa trong nội thành và trạm bơm Yên Sở, vừa phục vụ tiêu thoát nước trong mùa mưa, vừa điều tiết nước trong mùa khô.

Khi chất lượng nước từng bước được cải thiện, không gian hai bên bờ sông cũng được tính toán để trở thành những hành lang xanh với công viên, đường dạo, vườn hoa và không gian sinh hoạt cộng đồng. Các giải pháp thiết kế đô thị phù hợp với điều kiện mặt nước, kè mềm sinh thái tại những đoạn phù hợp được nghiên cứu nhằm tăng mảng xanh, cải thiện cảnh quan và đưa dòng sông trở lại gần hơn với đời sống người dân.

Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, một dòng sông thực sự được hồi sinh là từng bước kiểm soát được nguồn gây ô nhiễm, phục hồi dòng chảy, cải thiện chất lượng nguồn nước, khôi phục hệ sinh thái và gắn dòng sông trở lại với không gian đô thị và đời sống của người dân.

“Thành phố đã và đang triển khai nhiều dự án hạ tầng thu gom, xử lý nước thải trên các lưu vực sông nội đô. Khi các công trình này được hoàn thiện, đưa vào vận hành đồng bộ, lượng nước thải chưa qua xử lý vào các dòng sông sẽ từng bước được kiểm soát, tạo điều kiện quan trọng để phục hồi chất lượng nguồn nước”, ông Nguyễn Minh Tấn nói.