Phát triển điểm đến bền vững, lan tỏa hình ảnh Việt Nam giàu bản sắc và sáng tạo

Sở hữu kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, đa dạng, Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển du lịch sáng tạo, hình thành những sản phẩm mang bản sắc riêng cho từng điểm đến. Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển du lịch bền vững, các chuyên gia cho rằng, cần có cách tiếp cận phù hợp, hài hòa giữa bảo tồn giá trị nguyên bản với đổi mới sáng tạo; đồng thời bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng trong quá trình khai thác.

Di sản Huế trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Ảnh: TTXVN
Di sản Huế trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Ảnh: TTXVN

Tiềm năng văn hóa phi vật thể

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện cả nước có hơn 40.000 di tích và gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Trong đó có 149 di tích Quốc gia đặc biệt; 3.688 di tích Quốc gia; 735 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể; 357 hiện vật, nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia; 20.060 di vật, cổ vật được đăng ký theo quy định của Luật Di sản văn hóa; 177 bảo tàng lưu giữ và trưng bày trên 4 triệu tài liệu hiện vật, trong đó có nhiều sưu tập, hiện vật đặc biệt quý hiếm.

Nguồn tài nguyên văn hóa phong phú này tạo nền tảng quan trọng để các địa phương phát triển du lịch sáng tạo, chuyển hóa những giá trị di sản thành sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu. Như thành phố Huế còn lưu giữ gần như nguyên vẹn tổng thể kiến trúc kinh đô xưa, với hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị đặc sắc. Đến với Huế, ngoài tham quan quần thể di tích Cố đô, du khách có cơ hội trải nghiệm các hoạt động văn hóa truyền thống như: Học hát ca Huế trên sông Hương, pha trà cung đình, tham gia các workshop phục dựng trang phục, nghi lễ cung đình.

Đặc biệt, sự kết hợp hài hòa giữa hệ thống di tích lịch sử, cảnh quan, làng nghề truyền thống, văn hóa cộng đồng và hệ sinh thái tự nhiên tạo nên sức hấp dẫn riêng. Trên nền tảng đó, Festival Huế bốn mùa cùng nhiều chương trình văn hóa mới được tổ chức thường xuyên đã góp phần đa dạng hóa sản phẩm, làm phong phú trải nghiệm và gia tăng sức hút của điểm đến. Trong 9 tháng năm 2026, Huế đón 6,4 triệu lượt khách, tăng 29% so với cùng kỳ; trong đó, khách quốc tế tăng 35,5%. Doanh thu du lịch đạt 15,4 nghìn tỷ đồng, tăng 60%.

Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ảnh: TTXVN
Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ảnh: TTXVN

Trong khi đó, Bắc Ninh lại có thế mạnh nổi bật về di sản văn hóa dân gian, tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn truyền thống. Địa phương sở hữu hơn 4.000 di tích, trong đó có 9 di tích Quốc gia đặc biệt, 295 di tích Quốc gia, hơn 1.000 di tích cấp tỉnh; 24 bảo vật Quốc gia và 28 di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Đặc biệt, 8 di sản được UNESCO ghi danh đã góp phần tạo nên dấu ấn riêng trong bức tranh văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc. Đây là những giá trị tiêu biểu, phản ánh chiều sâu lịch sử, đời sống tinh thần, tri thức và sức sáng tạo của cộng đồng. Nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể gắn liền với tín ngưỡng, nghi lễ, nghệ thuật trình diễn dân gian như: Hát xoan, ca trù, hát văn, đờn ca tài tử, hát then, múa rối nước, múa cung đình... đang được khai thác để thiết kế các sản phẩm du lịch.

Trực tiếp tham gia, thực hành, sáng tạo những sản phẩm mang dấu ấn cá nhân là trải nghiệm mà du khách có được khi đến với Hội An. Không gian di sản đã trở thành "lớp học mở" về văn hóa nhờ các lớp học làm đèn lồng, chế biến món ăn truyền thống hay những hoạt động trải nghiệm đêm phố cổ. Tại Hà Nội, việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và đổi mới sáng tạo đang giúp định vị rõ nét hình ảnh “thành phố sáng tạo” qua những hoạt động trình diễn ca trù, hát xẩm, hát chèo trong không gian phố cổ, hay các chương trình trải nghiệm nghề gốm Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc…

hoi-an.jpg
Chùa Cầu cùng với mạng lưới phố, nhà cổ và các di tích lân cận tạo thành một không gian mà du khách có thể khám phá bằng cách đi bộ, thay vì chỉ dừng lại tại từng điểm tham quan riêng lẻ. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN

Có thể nói, các sản phẩm du lịch sáng tạo gắn với di sản đang giữ vai trò quan trọng trong bức tranh tăng trưởng của du lịch Việt Nam, không chỉ làm phong phú thêm trải nghiệm mà còn định hình bản sắc riêng cho mỗi điểm đến. Đây cũng là minh chứng rõ nét cho tư duy phát triển bền vững khi ngành du lịch chuyển dịch từ "tham quan" sang "trải nghiệm và sáng tạo".

Chủ tịch Liên chi hội Du lịch Xanh Việt Nam Phùng Quang Thắng nhận định, với hệ thống di tích, di sản, làng nghề phong phú cùng nền văn hóa đa dạng của 54 dân tộc, Việt Nam có nền tảng để nâng cao chất lượng và dịch vụ du lịch. Mọi ý tưởng sáng tạo đều cần xuất phát từ văn hóa địa phương, phong tục, nghề truyền thống, ẩm thực, lễ hội, ngôn ngữ, câu chuyện dân gian, truyền thuyết. Khi được xây dựng từ bản sắc văn hóa, sản phẩm du lịch sẽ mang tính chân thực, có cảm xúc và không thể sao chép.

Theo ông Phùng Quang Thắng, qua việc trực tiếp tham gia các hoạt động văn hóa, sinh hoạt của người dân địa phương như trồng rau, trồng hoa, cây cảnh, sáng tác sản phẩm sơn mài, học nấu ăn, thưởng thức hát xẩm, hát chèo, hát văn... du khách vừa trải nghiệm dịch vụ, vừa góp phần duy trì, lan tỏa các giá trị văn hóa phi vật thể. Mặt khác, người dân cũng chuyển từ vai trò cung cấp dịch vụ sang chủ thể sáng tạo và giới thiệu văn hóa, chủ động kể những câu chuyện về quê hương, gia đình, bản sắc của chính mình. Giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế mà còn ở khả năng khơi dậy niềm tự hào văn hóa, nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy di sản trong cộng đồng.

Hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo

Mùa nước đổ ruộng bậc thang Khuổi My - thôn vùng cao của phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang uốn lượn như tranh vẽ trên sườn núi Tây Côn Lĩnh. Ảnh: Đức Huỳnh/TTXVN phát
Mùa nước đổ ruộng bậc thang Khuổi My - thôn vùng cao của phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang uốn lượn như tranh vẽ trên sườn núi Tây Côn Lĩnh. Ảnh: Đức Huỳnh/TTXVN phát

Mặc dù sở hữu tiềm năng lớn và đã có những mô hình bước đầu khẳng định hiệu quả, song phát triển du lịch sáng tạo gắn với di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức về nhận thức, cơ chế và nguồn lực.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Phương Lan, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), hiện một số địa phương vẫn chủ yếu khai thác di sản theo hướng du lịch trình diễn, tái hiện bề mặt, chưa chú trọng đến yếu tố sáng tạo, tương tác và trải nghiệm của du khách. Một số nơi còn nhầm lẫn giữa "sáng tạo văn hóa" với "biểu diễn thương mại", dẫn đến nguy cơ làm mất đi tính nguyên gốc và giá trị biểu tượng.

Việc phối hợp giữa các ngành văn hóa - du lịch - giáo dục - truyền thông còn thiếu đồng bộ. Các cơ chế khuyến khích sáng tạo văn hóa trong du lịch chưa thực sự rõ ràng; mô hình hợp tác công - tư, hay cơ chế để cộng đồng địa phương chủ động tham gia và hưởng lợi từ du lịch di sản vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, các địa phương còn thiếu đội ngũ làm công tác du lịch có kiến thức văn hóa sâu và khả năng thiết kế sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản. Hoạt động đào tạo, bồi dưỡng năng lực cho nghệ nhân, hướng dẫn viên, hay nhà tổ chức sự kiện văn hóa - du lịch còn rời rạc.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, di sản văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa quá mức để “phục vụ thị hiếu du khách", hoặc bị lấn át bởi các hình thức giải trí hiện đại. Việc bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn tính nguyên bản, thiêng liêng của di sản với yêu cầu sáng tạo, trình diễn và lan tỏa là bài toán không dễ.

Từ những thách thức nêu trên, Thạc sĩ Nguyễn Thị Phương Lan cho rằng, cần có những định hướng chiến lược để phát triển du lịch sáng tạo gắn với di sản văn hóa phi vật thể theo hướng bền vững và nhân văn. Đây là mối quan hệ hai chiều, mang tính tương hỗ chặt chẽ. Một mặt, di sản chính là nền tảng, là "chất liệu sáng tạo" cho du lịch. Các lễ hội, nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn dân gian, nghi lễ tín ngưỡng... cung cấp nội dung, hình ảnh và trải nghiệm đặc sắc để hình thành sản phẩm du lịch sáng tạo. Nếu không có công tác bảo tồn và truyền dạy di sản, du lịch sáng tạo sẽ thiếu nền tảng văn hóa để phát triển.

Mặt khác, sự phát triển du lịch sáng tạo lại tạo ra môi trường thuận lợi và động lực kinh tế - xã hội cho bảo tồn di sản. Khi di sản trở thành nguồn sinh kế, nghệ nhân và cộng đồng có lý do để duy trì, truyền nối và sáng tạo thêm, di sản không còn bị "đóng khung” mà được tái sinh trong đời sống đương đại. Nhờ đó, quá trình bảo tồn chuyển từ "tĩnh" sang “động”, từ "lưu giữ” sang “phát huy", làm cho di sản thực sự “sống” trong cộng đồng.

Tuy nhiên, mối quan hệ này chỉ mang tính bền vững khi được quản lý và định hướng đúng đắn. Nếu khai thác quá mức hoặc thương mại hóa cực đoan, du lịch sáng tạo có thể làm phai nhạt giá trị nguyên bản của di sản. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế giám sát, tiêu chí đạo đức và quy chuẩn chuyên môn trong việc thiết kế, trình diễn và thương mại hóa các sản phẩm du lịch sáng tạo dựa trên di sản phi vật thể.

Sắc hoa tô điểm cho những ngôi nhà trên Cao nguyên đá Đồng Văn. Ảnh: Khánh Hoà/TTXVN
Sắc hoa tô điểm cho những ngôi nhà trên Cao nguyên đá Đồng Văn. Ảnh: Khánh Hoà/TTXVN

Du lịch sáng tạo là hướng đi tất yếu trong tiến trình phát triển bền vững của ngành du lịch Việt Nam. Khi được triển khai đúng cách, không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần củng cố bản sắc văn hóa, nâng cao năng lực sáng tạo của cộng đồng và xây dựng hình ảnh điểm đến văn minh, hấp dẫn. Gắn kết du lịch sáng tạo với di sản văn hóa phi vật thể mở ra cơ hội để Việt Nam phát huy thế mạnh văn hóa dân tộc, đồng thời tiếp cận xu thế toàn cầu của nền kinh tế sáng tạo. Điều quan trọng là phải xây dựng chính sách đồng bộ, cơ chế khuyến khích và mô hình hợp tác hiệu quả để "biến di sản thành nguồn lực sống", góp phần phát triển điểm đến bền vững và lan tỏa hình ảnh Việt Nam giàu bản sắc và sáng tạo.

Phương Thanh/TTXVN

Dành cho bạn

TP Hồ Chí Minh đưa di sản đến gần công chúng qua trải nghiệm

TP Hồ Chí Minh đưa di sản đến gần công chúng qua trải nghiệm

Ngày 21/11, người dân và du khách tại TP Hồ Chí Minh có thể thử làm vòng bạc, tìm hiểu cách thưởng trà Việt và xem trình diễn sắc phục của 54 dân tộc. Các hoạt động diễn ra tại IDECAF và Nhà Văn hóa Thanh niên, hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11).

Sắc màu văn hoá hội tụ, di sản tiếp nối trong đời sống

Sắc màu văn hoá hội tụ, di sản tiếp nối trong đời sống

Giữa không gian Hồ Hoàn Kiếm, những sắc màu di sản văn hóa cùng hội tụ, tạo nên bức tranh Việt Nam đa sắc. Qua các hoạt động trình diễn, diễu hành và trải nghiệm, những giá trị truyền thống, tiếp tục được được tôn vinh, gìn giữ và trao truyền trong đời sống đương đại.