Hạ tầng kéo dòng vốn và chọn hệ sinh thái
Khánh Hòa là nơi dễ quan sát mối quan hệ giữa hạ tầng và dòng vốn. Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh tổ chức không gian theo trục Bắc - Nam, các hành lang Đông - Tây và ba cực tăng trưởng. Phía Bắc lấy Vân Phong làm động lực công nghiệp, logistics biển; trung tâm Nha Trang - Cam Lâm - Cam Ranh phát triển hành chính, dịch vụ, hàng không và tri thức; phía Nam hướng tới du lịch, năng lượng sạch, công nghiệp xanh và đổi mới sáng tạo. Các cực không phát triển biệt lập mà được nối bằng cao tốc, quốc lộ, đường sắt, cảng biển và sân bay.
Sáu tháng đầu năm 2026, Khu kinh tế Vân Phong và các khu công nghiệp Khánh Hòa thu hút mới chín dự án, tổng vốn đăng ký mới và điều chỉnh tăng thêm khoảng 8.779 tỷ đồng. Lũy kế, toàn hệ thống có 202 trong số 285 dự án hoạt động, tạo việc làm cho khoảng 39.446 lao động.
Những con số cho thấy hạ tầng đã tạo sức hút nhưng tỷ lệ dự án hoạt động cũng nhắc rằng vốn đăng ký chưa phải năng lực sản xuất. Ông Trần Minh Chiến, Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế và Khu công nghiệp tỉnh Khánh Hòa cho biết: Tỉnh ưu tiên công nghệ cao, chế biến - chế tạo, logistics, năng lượng và hạ tầng khu công nghiệp. Yêu cầu hiện nay không chỉ là tăng số dự án mà phải nâng chất lượng dòng vốn, tiết kiệm năng lượng và kiểm soát chất thải.
Theo ông Trần Minh Chiến, chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp phải hoàn thành hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn trước khi tiếp nhận nước thải từ dự án thứ cấp. Đó là một chi tiết quan trọng: cao tốc đưa nhà đầu tư đến cổng khu công nghiệp, nhưng điện, nước, xử lý chất thải, nhà ở công nhân và dịch vụ thiết yếu mới quyết định nhà máy có vận hành ổn định hay không. Cực tăng trưởng được tạo bởi cả hệ sinh thái phía trong, không phải bởi vị trí cạnh một nút giao.
Gia Lai đang có cơ hội hình thành cấu trúc hai đầu động lực. Phía biển là Quy Nhơn mở rộng, Khu kinh tế Nhơn Hội, cảng biển, sân bay và chuỗi công nghiệp - dịch vụ. Phía Tây là Pleiku, vùng nguyên liệu, năng lượng, cửa khẩu Lệ Thanh và không gian kết nối sang Campuchia. Cao tốc Quy Nhơn - Pleiku đặt một trục mạnh giữa hai đầu. Đến cuối tháng 6/2026, Khu kinh tế Nhơn Hội có 147 dự án, tổng vốn đăng ký 216.426 tỷ đồng nhưng vốn thực hiện khoảng 52.189 tỷ đồng. Khoảng cách lớn giữa đăng ký và thực hiện cho thấy đường và quy hoạch mới tạo điều kiện cần; tiến độ đất đai, hạ tầng khu và thị trường mới biến kỳ vọng thành sản lượng.
Trong toàn tỉnh, dòng dự án mới đang mở rộng nhưng yêu cầu sàng lọc cũng rõ hơn. Quan điểm của lãnh đạo tỉnh Gia Lai là các khu công nghiệp, cụm công nghiệp phải phát triển theo hướng xanh; dự án không đáp ứng tiến độ, hiệu quả sử dụng đất và yêu cầu môi trường phải được rà soát, xử lý hoặc thu hồi. Điều này tránh tình trạng đất ở vị trí thuận lợi dọc hành lang bị giữ lâu bởi dự án yếu, trong khi nhà đầu tư có năng lực không tiếp cận được mặt bằng.
Đà Nẵng có tổ hợp cảng Liên Chiểu, Khu thương mại tự do, Khu công nghệ cao, trung tâm tài chính quốc tế, sân bay và đô thị dịch vụ. Các cấu phần chỉ tạo thành một cực tăng trưởng khi được triển khai đúng thứ tự: cảng có đường kết nối và nguồn hàng; khu thương mại tự do có cơ chế hải quan, đất sạch và nhà đầu tư hạt nhân; trung tâm tài chính có thị trường dịch vụ thực; khu công nghệ cao có nhân lực và khách hàng công nghiệp. Chậm một mắt xích sẽ làm giảm hiệu quả phần còn lại.
Từ yêu cầu tăng trưởng đến hành động liên kết
Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng 2 con số, cũng như Nghị quyết số 27-NQ/TW, ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới đặt ra yêu cầu tạo chuyển biến thực chất trong mô hình tăng trưởng, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, khơi thông những động lực phát triển mới. Với miền Trung - Tây Nguyên, tinh thần đó đòi hỏi phải nhìn hệ thống hạ tầng không phải như những công trình riêng lẻ, mà như nền tảng tổ chức lại không gian kinh tế toàn vùng.
Một tuyến cao tốc chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi kết nối vùng nguyên liệu với nhà máy chế biến, khu công nghiệp, trung tâm logistics và cảng biển. Tương tự, khu kinh tế dù nằm cạnh cao tốc cũng khó thu hút dòng vốn chất lượng nếu thiếu đất sạch, điện, nước, nhân lực, nhà ở công nhân và thủ tục đầu tư thông suốt. Vì vậy, thước đo không chỉ là vốn đăng ký hay số kilômét đường hoàn thành mà phải là vốn thực hiện, năng lực sản xuất, việc làm và mức độ lan tỏa tới người dân.
Yêu cầu tăng trưởng cao cũng đặt ra nhiệm vụ khắc phục tư duy cục bộ và phân vai rõ giữa các địa phương. Nơi tổ chức vùng nguyên liệu, nơi đảm nhận chế biến, kiểm định và gom hàng; đầu mối cung cấp cảng biển, logistics, tài chính và kết nối quốc tế. Khi mỗi địa phương tập trung vào đúng lợi thế, hệ thống hạ tầng mới có thể vận hành như một mạng lưới thay vì tập hợp những dự án rời rạc.
Lâm Đồng cho thấy hạ tầng mới có thể mở nhiều hướng tăng trưởng nhưng cũng kéo theo sức ép quản trị lớn. Cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc đã khởi công cuối năm 2025; trong năm 2026 tỉnh tiếp tục tập trung bàn giao mặt bằng cho các đoạn ưu tiên. Tuyến đường mở hướng tới Đông Nam Bộ, trong khi các trục nối duyên hải và Tây Nguyên tạo thêm đường ra cảng. Với nông nghiệp công nghệ cao, du lịch và công nghiệp chế biến, lợi ích lớn nhất là tiếp cận thị trường nhanh hơn và giảm rủi ro vận chuyển.
Nhưng tỉnh đồng thời phải xử lý một khối lượng lớn dự án ngoài ngân sách vướng mắc. Trong danh mục 365 dự án ngoài ngân sách với tổng vốn khoảng 314.049 tỷ đồng, đến đầu tháng 9/2026, Lâm Đồng đã đưa 179 dự án vào diện xử lý. Tuy nhiên, nhóm này gồm nhiều trạng thái, từ hoạt động, hoàn thiện thủ tục để tái khởi công đến thu hồi đất hoặc chấm dứt hoạt động. Vì vậy, thước đo không nên chỉ là tổng vốn “được tháo gỡ”, mà phải là diện tích đất được đưa vào sử dụng, vốn thực hiện mới, năng lực sản xuất và việc làm hình thành sau xử lý.
Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười đã khẳng định quyết tâm hoàn thành mục tiêu tăng trưởng hai con số. Để mục tiêu đó có nền tảng, tiến độ cao tốc phải gắn với việc xử lý dự án chậm, cải thiện môi trường đầu tư và tổ chức lại các vùng động lực. Cao tốc làm tăng khả năng tiếp cận của đất đai; chính quyền phải bảo đảm phần giá trị tăng thêm được chuyển thành nhà máy, dịch vụ, việc làm và nguồn thu, thay vì chỉ phản ánh trong giá chuyển nhượng đất.
Ở Quảng Trị, từ đề xuất của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Lê Đức Tiến về chuẩn hóa dịch vụ logistics, có thể thấy liên kết vùng phải đi từ biên bản ghi nhớ tới những công việc đo đếm được: xác định chuỗi hàng chủ lực, dự báo sản lượng, lựa chọn cửa ra, thống nhất tiêu chuẩn kho lạnh, kiểm định và dữ liệu vận tải. Không phải địa phương nào cũng cần một trung tâm logistics cấp vùng hay cùng thu hút những ngành công nghiệp giống nhau; phân vai theo lợi thế thực mới giúp tránh đầu tư dàn trải và cạnh tranh nguồn hàng.
Một cực tăng trưởng phải chứng minh được khả năng lan tỏa: người dân có thêm việc làm, doanh nghiệp vùng nguyên liệu giảm chi phí, đô thị trung gian đón hoạt động chế biến và logistics, ngân sách tăng từ sản xuất chứ không chỉ từ đất. Cộng đồng nhường đất cho dự án phải được tiếp cận sinh kế mới.
Miền Trung - Tây Nguyên đã đi qua giai đoạn mà trở ngại lớn nhất chỉ là thiếu đường. Thách thức hiện nay phức tạp hơn: nối những con đường thành hành lang, nối hành lang với chuỗi giá trị và nối các cực tăng trưởng thành một không gian hợp tác. Hạ tầng có thể vẽ lại bản đồ, nhưng thể chế, dữ liệu và cách chia sẻ lợi ích mới quyết định bản đồ ấy vận hành ra sao. Khi biển không còn là điểm cuối, cao nguyên không chỉ là nơi cung cấp nguyên liệu, còn địa giới không ngăn dòng hàng và dịch vụ, vùng mới có thể chuyển lợi thế kết nối thành năng lực tăng trưởng bền vững.
