Từ vùng đất từng bị coi là khô cằn, ít giá trị, Đồi cát Pinhey nay đã trở thành nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đồng thời là địa điểm nghiên cứu, giáo dục và tham quan nổi tiếng của vùng thủ đô Canada.
Để khôi phục môi trường sống đặc thù của các loài sinh vật trên cát, dự án phải bắt đầu bằng một việc tưởng như đi ngược với mục tiêu bảo vệ môi trường: chặt bỏ hàng nghìn cây thông cao 25-30 m trong một khu rừng trồng.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Tiến sĩ Đặng Trung Phước, Chủ tịch Hội Bảo tồn Đa dạng sinh học Thế giới, cho biết hệ thống đồi cát tiền sử ở khu vực thủ đô Canada đã bị thu hẹp nghiêm trọng do quá trình đô thị hóa và hoạt động trồng rừng không phù hợp.
Theo ông, trong thời gian dài, nhiều người cho rằng đồi cát là vùng đất khô cằn, kém giá trị nên đã phủ kín bằng rừng thông. Tuy nhiên, chính không gian trống, nhiều nắng, gió và cát trắng, không có cây gỗ lớn, mới là điều kiện sống thiết yếu của hàng nghìn loài động vật, thực vật và côn trùng đặc hữu. Vì vậy, phục hồi đồi cát không phải là phá bỏ thiên nhiên mà là khôi phục một hệ sinh thái vốn có.
Bằng những luận cứ khoa học và sự kiên trì, Tiến sĩ Đặng Trung Phước đã thuyết phục chính quyền Canada ủng hộ kế hoạch phục hồi đồi cát. Công việc được triển khai từng bước, từ loại bỏ cây trồng, xử lý lớp đất phủ đến khôi phục bề mặt cát tự nhiên. Sau nhiều năm, các loài hoa dại bản địa bắt đầu xuất hiện trở lại, kéo theo nhiều loài bướm, bọ cánh cứng và động vật chân đốt quý hiếm, từng biến mất khỏi tỉnh Ontario.
Theo Tiến sĩ Đặng Trung Phước, thành công của dự án cho thấy đồi cát không phải là "vùng đất chết" mà là một hệ sinh thái độc đáo, giàu đa dạng sinh học. Mỗi hệ thống đồi cát trên thế giới đều mang những đặc điểm riêng, từ các loài động, thực vật thích nghi với sa mạc Namib ở châu Phi đến những đồi cát "biết hát" nổi tiếng tại bang Nevada của Mỹ.
Sau hơn 30 năm sinh sống và làm việc tại Canada, ông coi dự án là cách tri ân đất nước đã tạo điều kiện để mình phát triển sự nghiệp khoa học. Tuy nhiên, điều ông luôn trăn trở là làm thế nào để đưa những kinh nghiệm đó về phục vụ quê hương Việt Nam. Theo ông, đa dạng sinh học phải mất hàng triệu năm mới hình thành được mạng lưới tương hỗ duy trì sự sống, vì vậy con người cần trân trọng và bảo vệ từng hệ sinh thái đặc thù.
Từ kinh nghiệm phục hồi Đồi cát Pinhey, ông đặc biệt quan tâm đến hệ thống đồi cát ven biển miền Trung Việt Nam. Theo ông, các đồi cát này không chỉ là "lá chắn" tự nhiên trước nguy cơ nước biển dâng mà còn là nơi cư trú của nhiều loài sinh vật, trong đó có thể vẫn còn những loài chưa được khoa học phát hiện. Ông cho rằng hệ thống đồi cát ở Ninh Thuận cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái đặc biệt của vùng ven Biển Đông, thay vì chỉ coi là vùng đất khô hạn để chuyển đổi mục đích sử dụng. Hiện ông đã kết nối với các chuyên gia tại Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang và Khánh Hòa nhằm trao đổi về các giải pháp bảo tồn khu vực này.
Bên cạnh đó, Tiến sĩ Đặng Trung Phước cũng theo đuổi ý tưởng phục hồi rừng bản địa tại Việt Nam. Qua nhiều chuyến khảo sát dọc dãy Trường Sơn, ông nhận thấy nhiều khu vực được trồng dày đặc cây keo - loài cây mang lại giá trị kinh tế nhưng tạo nên những cánh rừng đơn loài, nghèo đa dạng sinh học. Ông đề xuất từng bước thay thế một phần diện tích keo bằng tre và các loài cây bản địa, đồng thời bảo đảm sinh kế cho người dân.
Theo ông, tre là loài cây sinh trưởng nhanh, có giá trị kinh tế, giúp giữ đất, giữ nước, hạn chế sạt lở và hấp thụ nhiều khí CO2. Nếu được trồng thành các dải liên kết dọc Trường Sơn, tre cùng các loài cây bản địa có thể góp phần hình thành hành lang sinh thái, tạo điều kiện cho các loài động, thực vật di chuyển và phát triển.
Từ việc hồi sinh một đồi cát cổ ở Canada đến những đề xuất bảo tồn đồi cát ven biển, phục hồi rừng bản địa và xây dựng hành lang sinh thái tại Việt Nam, Tiến sĩ Đặng Trung Phước kiên trì theo đuổi mục tiêu dùng tri thức khoa học để khôi phục những hệ sinh thái từng bị hiểu sai hoặc lãng quên. Những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ của ông thể hiện trách nhiệm của một nhà khoa học đối với nơi mình đang sống, đồng thời là tình cảm của một người con đất Việt luôn hướng về quê hương.
