Chủ nhâncủa nó, ông Đỗ Khắc Đức, người được Nhà nước tặng danh hiệu Nghệ nhânchạm trổ đá đầu tiê,n đã phải bỏ ra hơn 4 năm trời để đục, đẽo, màichạm... Chính cách làm thủ công, tùy hứng, không theo khuôn mẫu nào đãkhiến ngôi nhà trở thành tác phẩm nghệ thuật độc đáo, không giống ai ởlàng đá nổi tiếng Ninh Vân, Ninh Bình.
4 năm nhịn đói xây nhà!
Thật ra, cái tác phẩmbằng đá nho nhỏ này nếu làm vào thời điểm hiện tại, với sự hỗ trợ củamáy móc và các phương tiện hiện đại khác thì chỉ mất vài ba tháng làhoàn tất. Thậm chí, các kèo cột còn thẳng hơn, nhẵn hơn, các đường nétchạm khắc còn sâu hơn, sắc nét hơn... Nhưng công trình này được làm từnhững năm giữa của thế kỉ trước, khi mà tất cả chỉ trông vào đôi bàntay khéo léo, chai sần của người thợ đá.
Cuối năm 1954, nghệ nhânĐỗ Khắc Đức có một quyết định táo bạo: Xây dựng một ngôi nhà bằng đánhư một biểu tượng của làng đá nổi tiếng Ninh Vân. Ngày ấy, cuộc sốngcủa người dân làng đá Ninh Vân vẫn khốn khó, nhọc nhằn với nỗi lo miếngcơm manh áo. Gia đình cụ Đức với 3 đứa con nhỏ nheo nhóc, con lớn nhấtmới 8 tuổi, con thứ hai 4 tuổi và cậu con út chưa đầy năm.
Nhưng quá đăm đắm vớisuy nghĩ người làm đá cho thiên hạ mà mình lại không có một căn nhàbằng đá thật đẹp để ở, cụ Đức liền nói dối vợ là làm thuê cho kháchtrên tỉnh. Ông Đỗ Khắc Hoàng (con trai cả của cụ Đức) ngoài 60 tuổi vẫnnhớ như in những ngày gian khổ ấy: “Hồi đó tôi mới 8 tuổi, mỗi ngàyđược bố cho 2 hào mua bánh ăn rồi mài đá suốt cả ngày với mẹ, chỉ toànlàm bằng tay chứ chẳng có máy móc gì cả. Tảng đá được để lên trên bãicát pha lật (ngày nay gọi là cát vàng) rồi dùng cục đá mài với nước,cát để mài nhẵn tảng đá theo hình cột nhà tròn hoặc vuông theo ý bố tôibảo”.
Sự ngỡ ngàng của vợ con và dân làng
Người vợ nhìn đàn connheo nhóc, khổ cực quá liền bảo chồng: Sao ông không đến nhà người tađể lấy ít tiền công. Nhưng lần nào đi tỉnh về, cụ Đức cũng đều bảo nhàngười ta hẹn đến khi xong mới trả tiền. Sau 4 năm miệt mài đục, vẽ,khắc đến chai lỳ cả bàn tay, cuối cùng khi ngôi nhà đã xong thì cũng làlúc người vợ ngớ người ra khi thấy chồng gọi anh em họ hàng đến giúpsức dựng ngay căn nhà đá trên mảnh đất tổ tiên để lại.
“Những cột đá nặngnên rất đông họ hàng, làng xóm đến giúp mới dựng được căn nhà đá lên.Mà hồi đó làm gì có xi măng như bây giờ nên bố tôi phải dùng mật míatrộn với vôi thành chất kết dính để gắn các vết nối giữa các tảng đálại với nhau. Tôi còn nhớ ngày ấy, căn nhà đá của gia đình tôi dù chỉlà nhà ba gian rộng chừng 40m2 thôi nhưng đã là một căn nhà đẹp lạ mắt,chẳng ai có. Không chỉ có người làng, người xóm trầm trồ mà ngay cảnhững người ở trên tỉnh về hay những khách lạ đến làng cũng đều đến nhàtôi xem”, ông Hoàng nhớ lại.
Ngôi nhà của cụ Đức đã được dựng lên trong sự ngỡ ngàng của vợ con và làng xóm như thế.
Nhìn mặt để... bắt mạch đá!
Số lượng đá để làmnên căn nhà đá độc đáo này lên tới hàng chục khối. Chỉ riêng phần cột,căn nhà ba gian độc đáo này có tới 10 cột vuông, 2 cột tròn và 6 xàngang. Để tách được đá từ núi, người thợ phải dùng con chét (một cụcsắt) cái nêm. Họ tách đá bằng cách đục một lỗ chét nhỏ theo đường đãđịnh trên tảng đá, cho nêm vào và dùng búa tạ đập theo đường lỗ đục.Riêng một cái cột cũng phải mất vài chục lỗ chét nhưng một ngày, mỗingười thợ cũng chỉ đục được hai đến ba lỗ chét.
Không những tốn nhiềuthời gian, công sức mà công việc này đòi hỏi những người thợ vừa phảicó tay nghề cao vừa phải rất am hiểu về cấu tạo vân, thớ của đá. Lỗchét chỉ cần lệch một chút là sẽ khiến tảng đá bị vẹo, bị xiên sang mộthướng khác, hỏng cả tảng đá. Còn nếu không có sự am tường về vân, thớkiểu “nhìn mặt, bắt được mạch” mà chọn phải phiến đá nứt, có khuyết tậthoặc đường vân xấu... khi tách được đá ra vẫn phải loại bỏ.
“Vì thế, khâu chọn đávà đục lỗ chét rất quan trọng. Lỗ chét không chỉ phải thẳng, vuông màphải thật đều nhau cả về diện tích”, họa sĩ Đỗ Khắc Oanh, cháu nội củacụ Đức, một chuyên gia nghề đá nói.
OXC - Kế thừa sự độc đáo
Không đơn thuần là thợđá, cụ Đức còn được thừa hưởng từ dòng họ Đỗ Khắc một nền văn hoátruyền thống sâu sắc nên các hoạ tiết, hoa văn cụ khắc trên cột nhàcũng mang đậm bản sắc dân tộc. Trên thanh xà ngang bằng đá giữa nhà cụkhắc hoa văn theo lối cổ đồ với đủ cả đàn, sáo, nhị, túi gấm bài thơ,triện tàu lá giắt, tùng cúc trúc mai. Các cột nhà đều được khắc hoạtiết uốn lượn mềm mại với những đôi câu đối truyền thống. Thanh đá xàngang phía trên cánh cửa cũng có những nét hoa văn tinh xảo. Trong cănnhà đá ấy, cụ Đức còn tự tay làm một chiếc giá gương bằng đá với hìnhảnh hàng tùng dài kéo tới chữ “tâm - tư” như một ý niệm sâu sắc về truyền thống tổ tiên.
Hiện nay, một trongsố những người được thừa kế ngôi nhà đá độc đáo và kế thừa nét tinh hoacủa nghệ nhân đá Đỗ Khắc Đức là họa sĩ Đỗ Khắc Oanh, Giám đốc trung tâm Đá mỹ thuậtOXC. Ngay năm đầu tiên học Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, Đỗ Khắc Oanhđã trực tiếp thiết kế và thi công ngôi biệt thự bằng đá trắng cũngthuộc hàng “độc nhất vô nhị” tại Khu đô thị Pháp Vân - Hà Nội. Khi côngtrình hoàn thành, cũng là lúc Đỗ Khắc Oanh theo học năm cuối cùng và đóchính là một phần của luận văn tốt nghiệp loại giỏi.
Giờ đây, công trìnhcủa Đỗ Khắc Oanh đã có mặt ở hầu hết các tỉnh phía Bắc và cả sang nướcbạn Lào. Tại Cao Bằng, OXC đang xây dựng Tượng đài Bác Hồ ngàyđầu tiên trở về Tổ quốc. Năm 2010, phương án do OXC thiết kế đã đoạtgiải Nhì cuộc thi sáng tác hội trợ và sau đó được tham gia Hội chợThương mại Thượng Hải (EXPO 2010). Theo dự định, năm 2011, OXC sẽ thamgia xây dựng tượng đài bằng đá trên Quần đảo Trường Sa.
Nhờ có phẩm chất đágia truyền, sự hiểu biết về văn hóa và phong thủy đã khiến Đỗ Khắc Oanhđặc biệt có “cơ duyên” với những công trình văn hóa tâm linh như đình,chùa, lăng mộ... Chính điều đó đã tạo nên phong cách nghệ thuật OXC.
Theo Dantri
