Hãng thông tấn Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ ngày 5/10 cho biết việc Iran khẳng định eo biển Hormuz vẫn đóng cửa trái ngược với những bằng chứng cho thấy hoạt động vận chuyển dầu vẫn tiếp diễn. Điều này cho thấy cần phân biệt giữa việc tàu thuyền được tự do lưu thông không hạn chế và việc hàng hóa vẫn có thể được vận chuyển trong một hệ thống xuất khẩu đang bị gián đoạn.
Trước đó, theo hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf hôm 3/10 tuyên bố tuyến đường thủy này sẽ không được mở cửa trở lại cho đến khi bảy điều kiện theo Bản ghi nhớ Islamabad được đáp ứng.
Ông Ghalibaf cho biết các đề xuất của Mỹ đã được chuyển tới Iran thông qua các bên trung gian và Tehran sẽ tiếp tục theo đuổi con đường ngoại giao song song với việc duy trì trạng thái sẵn sàng về quân sự. Bản tin của IRNA không nêu cụ thể bảy điều kiện này.
Xuất khẩu trong khu vực phục hồi qua nhiều tuyến khác nhau
Kpler, công ty cung cấp dữ liệu và thông tin tình báo hàng hải, dựa trên dữ liệu có đến ngày 29/9, ước tính lượng dầu thô và condensate không phải của Iran xuất khẩu từ khu vực Vịnh Trung Đông đạt tối thiểu 16,5 triệu thùng/ngày trong giai đoạn từ ngày 1-28/9, tương đương mức trung bình trước chiến tranh.
Trong tổng lượng dầu này, 60%, tương đương 9,9 triệu thùng/ngày, đi qua eo biển Hormuz; 23% được bốc lên tàu tại bờ biển Vịnh Oman và 17% được vận chuyển qua Biển Đỏ.
Mặc dù một số tàu vẫn tiếp tục đi qua eo biển Hormuz, nhưng lượng dầu được xác nhận vận chuyển qua tuyến đường thuỷ chiến lược này vẫn thấp hơn hơn 25% so với mức trước chiến tranh.
Số liệu theo từng quốc gia cho thấy lượng dầu thô của Saudi Arabia được xác nhận đi qua eo biển Hormuz đã tăng từ 0,7 triệu thùng/ngày trong tháng 8 lên 2,8 triệu thùng/ngày trong tháng 9.
Kpler cũng xác định lượng dầu thô xuất khẩu trong tháng 9 của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đạt 3,2 triệu thùng/ngày và của Iraq đạt 2,6 triệu thùng/ngày.
Các số liệu này phản ánh lượng dầu xuất khẩu theo quốc gia xuất xứ chứ không phải số lượt tàu đi qua eo biển Hormuz; tổng lượng dầu của UAE còn bao gồm dầu được vận chuyển qua các tuyến tránh eo biển Hormuz.
Theo Kpler, lượng dầu thô Iran đi qua eo biển duy trì ở mức gần bằng 0 kể từ tháng 7 sau khi Mỹ tái áp đặt biện pháp phong tỏa.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trong nửa đầu năm 2025, trung bình 20,9 triệu thùng dầu mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, số liệu lịch sử này bao gồm cả dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ dạng lỏng, tức phạm vi rộng hơn số liệu tháng 9 của Kpler.
Windward phát hiện khoảng cách giữa số tàu quan sát được và lượng dầu thực sự được vận chuyển
Số lượt tàu có thể quan sát được vẫn thấp hơn rất nhiều so với trước chiến tranh.
Đánh giá ngày 29/9 của công ty tình báo hàng hải Windward ghi nhận 55 lượt tàu có thể quan sát qua hệ thống nhận dạng tự động (AIS) đi qua eo biển Hormuz trong giai đoạn từ ngày 16-23/9, thấp hơn khoảng 94% so với mức chuẩn trước chiến tranh là khoảng 910 lượt mỗi tuần.
Tuy nhiên, những tàu hoạt động trong tình trạng tắt thiết bị phát tín hiệu AIS không xuất hiện trong số liệu quan sát này. Vì vậy, mức giảm 94% không đồng nghĩa tổng số lượt tàu thực tế qua eo biển Hormuz đã giảm tương ứng.
Kết hợp dữ liệu phát hiện bằng vệ tinh với dữ liệu hàng hóa của Vortexa, Windward ước tính có 26,72 triệu thùng dầu thô đã được vận chuyển ra khỏi Vịnh qua eo biển Hormuz trong ba ngày từ 20-22/9.
Con số này tương đương khoảng 8,9 triệu thùng/ngày trong ba ngày nói trên. Tuy nhiên, Windward nhấn mạnh hoạt động di chuyển theo đoàn tàu tạo ra những thời điểm lượng vận chuyển tăng vọt chứ không phải một mức xuất khẩu ổn định và liên tục. Khoảng hai phần ba lượng dầu này sau đó được chuyển từ tàu này sang tàu khác.
Windward dẫn dữ liệu của Vortexa cho biết trong tháng 9 có 55 lượt tàu chở dầu thô nhận hàng tại các cảng của Saudi Arabia trên Vịnh, trong đó 50 lượt liên quan tới các tàu chở dầu thô siêu lớn (VLCC).
Hầu như tất cả các tàu đều nhận hàng trong tình trạng tắt AIS. Đây là số lượt nhận hàng chứ không phải số lượng tàu riêng biệt thực sự đi qua eo biển Hormuz.
Những số liệu này cho thấy cần phân biệt giữa số lượt tàu, khối lượng hàng hóa và hoạt động tại các cảng dầu khi đánh giá tình trạng thực tế của eo biển Hormuz.
Các tàu "con thoi" giúp duy trì dòng chảy dầu
Một phân tích riêng của Kpler công bố ngày 21/9 mô tả hoạt động vận chuyển "con thoi" qua eo biển Hormuz đang mở rộng, trong đó dầu được chuyển giữa các tàu chở dầu tại Vịnh Oman.
Các tàu vận chuyển dầu ra khỏi Vịnh trước khi chuyển hàng sang những tàu khác để tiếp tục hành trình tới điểm đến.
Fujairah và Sohar đã trở thành những điểm trung chuyển quan trọng, mặc dù năng lực cung cấp các dịch vụ hỗ trợ tại những địa điểm này đang gặp hạn chế.
Kpler cảnh báo rằng khối lượng dầu được chuyển giữa các tàu không tương đương với lượng dầu thực sự đi qua eo biển Hormuz. Một lô dầu có thể được chuyển qua nhiều tàu khác nhau, khiến cùng một lượng dầu được tính lặp lại nhiều lần trong số liệu về hoạt động trung chuyển.
Dữ liệu theo dõi có thể bỏ sót hoặc tạo ra những lượt đi qua eo biển Hormuz không có thật
Việc tắt thiết bị phát tín hiệu có thể che giấu những hành trình thực tế, trong khi tín hiệu định vị bị sai lệch có thể tạo ra những lượt đi qua eo biển Hormuz mà trên thực tế không hề xảy ra.
Trong một nghiên cứu riêng hồi tháng 8, Windward xác định 393 trong tổng số 642 lượt đi qua eo biển Hormuz được ghi nhận, tương đương 61,2%, là những hành trình giả xuất hiện do hoạt động gây nhiễu GPS.
Phương pháp xác minh của Windward so sánh nhật ký các lượt tàu qua eo biển với dữ liệu cơ sở hằng ngày về những tàu đang chủ động phát tín hiệu AIS và loại trừ các tàu hoạt động mà không phát tín hiệu. Do đó, kết quả này phản ánh sai số trong bộ dữ liệu theo dõi nói trên chứ không phải thống kê đầy đủ về tất cả các tàu thực sự đi qua eo biển Hormuz.
Kpler cũng sử dụng hình ảnh vệ tinh, sự thay đổi mớn nước của tàu, thông tin tại cảng và việc kiểm tra điểm đến để xác minh hoạt động của tàu. Các số liệu xuất khẩu gần đây của Kpler thể hiện mức tối thiểu đã được xác nhận và có thể được điều chỉnh khi xuất hiện thêm bằng chứng.
Các tuyến tránh Hormuz có giới hạn về năng lực thực tế
Đường ống Đông-Tây của Saudi Arabia vận chuyển dầu thô tới Yanbu trên Biển Đỏ, trong khi Đường ống Dầu thô Abu Dhabi của UAE kết nối các mỏ dầu với Fujairah, nằm bên ngoài eo biển Hormuz.
Những tuyến đường này giúp giảm sự phụ thuộc vào eo biển, nhưng công suất đường ống không phải là yếu tố duy nhất quyết định lượng dầu cuối cùng có thể được vận chuyển tới khách hàng.
Trong một đánh giá hồi tháng 7, Kpler xác định cơ sở hạ tầng bốc dầu tại Yanbu là một trong những yếu tố hạn chế khả năng Saudi Arabia tiếp tục gia tăng lượng dầu xuất khẩu qua tuyến tránh eo biển Hormuz, đồng thời ước tính công suất bền vững của các cảng tại đây vào khoảng 4,5-5 triệu thùng/ngày. Muốn tiếp tục mở rộng, Saudi Arabia sẽ phải nâng cấp cả cơ sở hạ tầng cảng lẫn hệ thống đường ống.
Dòng dầu vẫn được duy trì nhưng phải đối mặt với những hạn chế hậu cần
Việc duy trì hoạt động vận chuyển thông qua các tàu con thoi và hình thức chuyển dầu ngoài khơi đòi hỏi nhiều tàu và nhiều công đoạn xử lý hàng hóa hơn.
Kpler ước tính nếu hoạt động trung chuyển dầu được chuyển từ Vịnh Oman sang khu vực phía tây Ấn Độ, thời gian cho một hành trình khứ hồi sẽ tăng từ khoảng 17 ngày lên 21 ngày.
Nếu hoạt động trung chuyển được chuyển tới vùng biển ngoài khơi Malaysia, thời gian cho một vòng hành trình sẽ tăng lên khoảng 38,5 ngày. Điều này làm giảm năng lực vận chuyển thực tế mà mỗi tàu chở dầu có thể cung cấp.
Các dữ liệu vì thế cho thấy câu hỏi eo biển Hormuz “đóng hay mở” không thể chỉ được trả lời bằng số lượng tàu quan sát thấy trên bản đồ.
Dầu vẫn đang rời Vịnh qua eo biển Hormuz, các tuyến đường ống và mạng lưới trung chuyển ngoài khơi, nhưng với ít lựa chọn hơn, nhiều công đoạn hơn và chi phí hậu cần lớn hơn.
Eo biển Hormuz vì thế chưa trở lại trạng thái lưu thông bình thường, ngay cả khi hàng triệu thùng dầu vẫn tiếp tục đi qua mỗi ngày.
