Khắc phục khoảng trống pháp lý
Việc ban hành luật sẽ khắc phục các khoảng trống pháp lý hiện hành, bởi trước đây các quy định hiện hành về định danh điện tử chủ yếu xoay quanh căn cước công dân và dân cư (như Luật Căn cước). Tuy nhiên, thực tiễn phát triển kinh tế số đòi hỏi phải mở rộng phạm vi quản lý sang định danh tổ chức, sản phẩm, hàng hóa, tài sản số, chữ ký số và giao dịch xuyên biên giới. Do đó, cần có một đạo luật mang tính khung, toàn diện và chuyên sâu để điều chỉnh các hoạt động này.
Bên cạnh đó, việc ban hành luật sẽ bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin và bảo vệ quyền lợi người dân. Sự bùng nổ của công nghệ cao như tấn công giả mạo danh tính, tội phạm mạng đòi hỏi phải có các chế tài pháp lý mạnh mẽ, các tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng về ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân chặt chẽ nhằm bảo vệ tối đa quyền, lợi ích ích hợp pháp của cơ quan, tổ tổ chức, cá nhân. Luật hóa các quy trình xác thực, cắt giảm thời gian xử lý thủ tục hành chính, đồng thời tạo hành lang pháp lý minh bạch để huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ định danh, xác thực, giảm tải cho cơ quan nhà nước và tạo động lực phát triển thị trường công nghệ số.
Về đối tượng áp dụng liên quan đến hạ tầng và dịch vụ xuyên biên giới (tại Điều 2) quy định về đối tượng áp dụng bao gồm cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài cư trú, hoạt động tại Việt Nam, cũng như tổ chức, cá nhân nước ngoài trực tiếp tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động định danh và xác thực điện tử của Việt Nam, đại biểu Sùng A Lềnh, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai đề xuất sửa đổi, bổ sung: Kiến nghị làm rõ và mở rộng cụ thể các tổ chức công nghệ, đơn vị cung cấp hạ tầng số quốc tế có kết nối, chia sẻ dữ liệu hoặc tham gia xác thực điện tử giao dịch xuyên biên giới với Việt Nam vào phạm vi điều chỉnh tại Điều 2, đồng thời khớp nối chặt chẽ với Chương VI (Liên thông và hợp tác quốc tế).
Đại biểu Sùng A Lềnh cho rằng, nếu Dự thảo chỉ bó hẹp đối tượng áp dụng ở phạm vi trọng nước hoặc các thực thể cư trú trực tiếp trên lãnh thổ sẽ tạo ra "khoảng trống pháp lý". Khi xảy ra sự cố lộ lọt dữ liệu xuyên biên giới, tranh chấp thẩm quyền xác thực hoặc tội phạm công nghệ cao liên quan đến hạ tầng nước ngoài, cơ quan quản lý sẽ thiều chế tài và căn cứ pháp lý để xử lý.
Về thời hạn khôi phục hiệu lực danh tính điện tử và mã định danh (tại Điều 17), đại biểu Sùng A Lềnh đề xuất sửa đổi, bổ sung trong Dự thảo Luật thời hạn xử lý tối đa đối với việc mở lại khôi phục hiệu lực danh tính điện tử bị tạm dừng “Không quá 3 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ yêu cầu hợp lệ”. Ông Lềnh cho rằng, việc để "trống" khung thời gian xử lý tối đa dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, kéo dài thời gian giải quyết ở cấp thực thi. Trong kinh tế số, mỗi ngày gián đoạn tài khoản định danh đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bị đình trệ giao dịch, người dân không thể thực hiện dịch vụ công. Việc khống chế cứng thời hạn ngay trong Luật là đòi hỏi tất yếu của cải cách hành chính.
Kiểm soát chặt phạm vi định danh
Đại biểu Lò Thị Luyến (Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên) cho rằng, tại Điều 7, dự thảo xác định phạm vi đối tượng định danh điện tử rất rộng, bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa, tài sản; dữ liệu, phần mềm, dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian giao dịch. Đại biểu đồng tình với việc cần tiếp tục đánh giá kỹ tính khả thi, đồng thời phân định rõ đối tượng bắt buộc định danh với đối tượng thực hiện trên cơ sở tự nguyện và có lộ trình triển khai phù hợp.
Từ thực tiễn triển khai Đề án 06, đại biểu Lò Thị Luyến cho rằng hệ sinh thái dữ liệu định danh, xác thực điện tử đang tiếp tục được hoàn thiện; dữ liệu của một số lĩnh vực chưa được cập nhật đầy đủ, đồng bộ. Vì vậy, không nên đồng thời mở rộng yêu cầu bắt buộc đối với quá nhiều loại đối tượng khi dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và hạ tầng kết nối của các ngành, lĩnh vực vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.
Đại biểu Quốc hội cũng đề nghị dự thảo Luật quy định rõ tiêu chí xác định đối tượng thuộc diện bắt buộc định danh điện tử, trong đó chỉ nên bắt buộc khi đối tượng có nhu cầu thực sự về quản lý nhà nước hoặc xác thực trong giao dịch; có nguy cơ cần kiểm soát về an toàn, chống gian lận, giả mạo; có khả năng nhận diện và kiểm chứng tin cậy; có tiêu chuẩn kỹ thuật, phương thức quản lý thống nhất; có cơ sở dữ liệu, hạ tầng kết nối và nguồn lực bảo đảm thực hiện; đồng thời hiệu quả của việc định danh phải tương xứng với chi phí đầu tư, vận hành và tuân thủ.
Đối với những đối tượng chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện trên, đại biểu đề nghị thực hiện theo hướng khuyến khích định danh tự nguyện và triển khai theo lộ trình, thay vì quy định bắt buộc ngay từ đầu.
Về liên kết danh tính điện tử tại Điều 20, đại biểu cho rằng việc liên kết thông tin, dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin là cần thiết để bảo đảm kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Tuy nhiên, khi dữ liệu được liên kết từ nhiều nguồn khác nhau, có thể phát sinh tình trạng thông tin không chính xác, không đầy đủ, không thống nhất hoặc chưa được cập nhật.
Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức quản lý cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin cung cấp dữ liệu để liên kết; phải bảo đảm tính chính xác, đầy đủ, kịp thời, cập nhật của dữ liệu và kịp thời kiểm tra, xác minh, điều chỉnh khi phát hiện sai lệch. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế để cá nhân, tổ chức có quyền yêu cầu kiểm tra, xác minh, điều chỉnh thông tin định danh điện tử của mình khi phát hiện dữ liệu liên kết không chính xác.
Đáng chú ý, về trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ định danh và xác thực điện tử tại Điều 41, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ căn cứ xác định mức phạt tiền tối đa, đồng thời phân định các nhóm hành vi, mức độ và hậu quả vi phạm tương ứng với mức xử phạt.
Theo đại biểu Lò Thị Luyến, định danh và xác thực điện tử là lĩnh vực có tính liên ngành, liên quan đến giao dịch điện tử, dữ liệu, công nghệ thông tin, viễn thông, an ninh mạng, an toàn thông tin mạng, công nghiệp công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Trong khi đó, pháp luật về xử lý vi phạm hành chính đã quy định mức phạt tối đa đối với nhiều lĩnh vực có liên quan nhưng chưa xác định định danh và xác thực điện tử là một lĩnh vực riêng.
Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo phối hợp với cơ quan chủ trì sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính để làm rõ phạm vi và căn cứ áp dụng mức phạt đối với hành vi vi phạm trong lĩnh vực định danh, xác thực điện tử, nhất là những hành vi đồng thời liên quan đến dữ liệu, giao dịch điện tử, an ninh mạng hoặc trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, cần làm rõ mối quan hệ giữa mức phạt theo Luật Xử lý vi phạm hành chính và mức phạt đặc thù tại Điều 41 dự thảo Luật, bảo đảm không chồng lấn, mâu thuẫn hoặc dẫn đến cách hiểu khác nhau trong thực tiễn.
Đại biểu cũng đề nghị phân hóa rõ các hành vi vi phạm. Những hành vi nghiêm trọng như cố ý làm lộ, mất, giả mạo, làm sai lệch dữ liệu hoặc kết quả định danh, xác thực; vi phạm nghiêm trọng yêu cầu về an toàn, bảo mật, tính liên tục của hệ thống gây hậu quả lớn cần được phân biệt với các vi phạm về thủ tục, báo cáo, thông báo hoặc sai sót kỹ thuật chưa gây hậu quả đáng kể.
