Thực trạng này cho thấy thành công về sức lan tỏa văn hóa chưa tự động chuyển hóa thành thu nhập bền vững cho nghệ sĩ và các chủ thể sáng tạo.
Tại Nigeria, ngành công nghiệp âm nhạc được cho là thất thoát khoảng 231 triệu USD mỗi năm, trong khi Kenya mất khoảng 55 triệu USD mỗi năm vì các bất cập trong hệ thống bản quyền và thanh toán tiền bản quyền. Đây là nghịch lý đáng chú ý trong bối cảnh âm nhạc châu Phi, đặc biệt là các dòng nhạc đại chúng mới, đang mở rộng nhanh về khán giả và ảnh hưởng quốc tế.
Một nút thắt cốt lõi nằm ở hệ thống quản lý tập thể quyền tác giả còn thiếu hiệu quả. Theo thông lệ quốc tế, các tổ chức quản lý tập thể phải theo dõi việc tác phẩm được sử dụng ở đâu, đàm phán biểu phí, cấp phép sử dụng, thu tiền và phân phối lại cho chủ sở hữu quyền. Khi các khâu này vận hành yếu, thiếu minh bạch hoặc dữ liệu không đầy đủ, tiền bản quyền rất dễ bị chậm trả, trả thiếu hoặc không đến được đúng người thụ hưởng.
Tại Kenya, những tranh chấp pháp lý kéo dài quanh việc cấp phép cho các tổ chức quản lý tập thể cho thấy thị trường âm nhạc không chỉ thiếu nguồn thu mà còn thiếu một cơ chế quản trị ổn định và đáng tin cậy.
Từ giữa năm 2024 đến nay, cơ quan quản lý bản quyền, các tổ chức thu tiền bản quyền và tòa án liên tục có các quyết định chồng lấn, trong đó có giai đoạn cấp phép cho một tổ chức duy nhất rồi lại quay về mô hình nhiều tổ chức với giấy phép tạm thời. Diễn biến này phản ánh bài toán lớn hơn của nhiều thị trường châu Phi: cải cách là cần thiết, nhưng nếu thiếu đồng thuận, minh bạch và năng lực thực thi thì chính nghệ sĩ tiếp tục là bên chịu thiệt.
Bên cạnh đó, tình trạng phát sóng không phép, vi phạm bản quyền số và quản lý dữ liệu tác phẩm lỏng lẻo tiếp tục làm xói mòn nguồn thu của giới sáng tạo. Một khảo sát trước đây cho thấy chưa tới 40% đài phát thanh trong khu vực được cấp phép phát nhạc hợp lệ, đồng nghĩa một lượng lớn tác phẩm vẫn bị khai thác mà không tạo ra tiền bản quyền tương xứng cho người sáng tạo.
Trong bối cảnh thị trường âm nhạc khu vực đang tăng trưởng nhanh, việc hiện đại hóa luật sở hữu trí tuệ, số hóa dữ liệu quyền, siết chống sao chép lậu và củng cố hệ thống cấp phép có thể trở thành điều kiện quyết định để châu Phi giữ lại nhiều hơn giá trị từ chính sức sáng tạo văn hóa của mình.
