Chế biến sâu đang trở thành động lực quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt Nam.
Bài 1: Đổi mới tư duy tăng trưởng
Mục tiêu tăng trưởng 4% trong năm 2026 đặt ngành nông nghiệp trước yêu cầu tìm kiếm dư địa mới, khi khả năng mở rộng sản lượng ngày càng hạn chế. Chuyển trọng tâm từ tăng sản lượng sang nâng hiệu quả và giá trị trên từng sản phẩm đang trở thành hướng đi quan trọng để duy trì động lực tăng trưởng.
Tạo đà bằng chuyển đổi mô hình
Theo đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng đầu năm 2026 đạt 35,88 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm 2025; cán cân thương mại toàn ngành tiếp tục xuất siêu khoảng 9,2 tỷ USD. Những kết quả này tiếp tục khẳng định vai trò của nông nghiệp là một trong những trụ đỡ của nền kinh tế, đồng thời tạo nền tảng để ngành hướng tới mục tiêu tăng trưởng cả năm.
Tuy nhiên, biến động của thị trường thế giới, cạnh tranh gia tăng và các tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe khiến mô hình phát triển dựa chủ yếu vào mở rộng sản lượng không còn tạo được dư địa tăng trưởng như trước. Điều này đòi hỏi ngành nông nghiệp phải tập trung nhiều hơn vào nâng cao chất lượng, hiệu quả sản xuất và giá trị của từng ngành hàng.
Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi Chính phủ điều chỉnh mục tiêu tăng trưởng của ngành NN&MT trong năm 2026 từ 3,7% lên 4%. Đây là động lực để toàn ngành đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu, khai thác hiệu quả hơn dư địa từ chế biến sâu, đổi mới công nghệ và phát triển thị trường.
Theo báo cáo của Bộ NN&MT, tăng trưởng GDP của toàn ngành trong 6 tháng đầu năm đạt 3,87%. Để hoàn thành mục tiêu cả năm ở mức 4%, tốc độ tăng trưởng trong nửa cuối năm phải đạt khoảng 4,3%. Đây là nhiệm vụ không dễ dàng khi sản xuất nông nghiệp chịu tác động trực tiếp của điều kiện tự nhiên, chu kỳ sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi cũng như diễn biến khó lường của thị trường thế giới.
Phát triển vùng nguyên liệu tập trung, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng là nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.
Đánh giá về nhiệm vụ này, ông Trịnh Việt Hùng, Bộ trưởng Bộ NN&MT cho rằng đây là mục tiêu rất khó, thậm chí "chưa có tiền lệ" đối với ngành nông nghiệp. Theo Bộ trưởng, khác với lĩnh vực công nghiệp có thể gia tăng sản lượng bằng cách mở rộng dây chuyền hoặc tăng ca sản xuất, nông nghiệp chịu những giới hạn khách quan của quy luật sinh học và không thể điều chỉnh theo ý muốn trong thời gian ngắn.
Lấy ví dụ từ thực tiễn sản xuất, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho rằng cây sầu riêng không thể vì nhu cầu tăng trưởng mà trong vài tháng cuối năm cho thêm nhiều trái hơn khả năng sinh học vốn có. Điều này cũng đúng với nhiều loại cây trồng, vật nuôi khác khi năng suất phụ thuộc vào quá trình đầu tư, chăm sóc và chu kỳ sản xuất kéo dài. Theo Bộ trưởng, việc tiếp tục gia tăng sản lượng bằng mọi giá không còn là giải pháp phù hợp, thậm chí có thể tạo áp lực lên tài nguyên đất đai, nguồn nước và môi trường.
Từ thực tiễn đó, người đứng đầu ngành NN&MT nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy phát triển, lấy chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng làm trọng tâm. Theo đó, mục tiêu không chỉ là sản xuất nhiều hơn mà còn phải nâng cao giá trị của từng đơn vị sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Thực tế từ hoạt động xuất khẩu 6 tháng đầu năm cho thấy, tăng trưởng kim ngạch chưa đồng nghĩa với việc giá trị của từng ngành hàng đều được cải thiện. Một số sản phẩm vẫn chịu tác động mạnh từ biến động giá trên thị trường thế giới, khiến hiệu quả xuất khẩu chưa tương xứng với sản lượng.
Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường (Bộ NN&MT), dư địa tăng trưởng của ngành trong thời gian tới không chỉ đến từ mở rộng thị trường mà còn ở khả năng nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng tỷ lệ chế biến sâu, đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu và phát triển các ngành hàng có giá trị kinh tế cao. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nông sản Việt Nam.
ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường (Bộ NN&MT), phát biểu tại hội nghị gần đây.
Gia tăng giá trị cho nông sản
Chuyển đổi mô hình tăng trưởng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi tạo ra giá trị cao hơn cho từng ngành hàng và toàn bộ chuỗi sản xuất. Trong điều kiện dư địa mở rộng diện tích sản xuất ngày càng hạn chế, nâng cao giá trị trên từng đơn vị sản phẩm được xem là con đường quan trọng để gia tăng hiệu quả kinh tế và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, thay vì tập trung vào các chỉ tiêu về sản lượng, ngành cần ưu tiên nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này đòi hỏi phải đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, xây dựng thương hiệu và khai thác hiệu quả hơn giá trị của từng ngành hàng.
Thực tế cho thấy, nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam đã có chỗ đứng trên thị trường thế giới nhưng giá trị mang lại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do tỷ lệ chế biến sâu còn thấp, thương hiệu chưa được khai thác hiệu quả và sức cạnh tranh ở các phân khúc giá trị cao còn hạn chế. Vì vậy, cùng với đầu tư chế biến, việc phát triển thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và hệ thống truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm và củng cố niềm tin của thị trường.
Theo Bộ trưởng, mục tiêu của ngành không chỉ dừng ở việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà hướng tới xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và phát triển bền vững. Quá trình chuyển đổi cần được triển khai đồng bộ từ tổ chức sản xuất, ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới quản trị đến hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng.
Một điểm đáng chú ý trong định hướng điều hành của Bộ NN&MT là đặt thị trường trong nước ở vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển. Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, xuất khẩu có ý nghĩa lớn đối với tăng trưởng kinh tế, song mục tiêu lâu dài vẫn là bảo đảm người dân được sử dụng thực phẩm an toàn, chất lượng. Một nền sản xuất đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường trong nước sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng, củng cố uy tín và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, doanh nghiệp được xác định là lực lượng trung tâm của chuỗi giá trị, giữ vai trò liên kết với nông dân, hợp tác xã, đầu tư công nghệ, phát triển vùng nguyên liệu và mở rộng thị trường. Trong khi đó, Nhà nước tập trung hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế, chính sách và tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển.
Hoàn thiện chuỗi cung ứng và logistics góp phần nâng cao giá trị, mở rộng thị trường xuất khẩu cho nông sản Việt Nam.
Mục tiêu tăng trưởng 4% trong năm 2026 không chỉ là yêu cầu về chỉ tiêu kinh tế mà còn là động lực để ngành nông nghiệp thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng. Khi quá trình chuyển đổi được triển khai đồng bộ từ sản xuất, chế biến đến tổ chức thị trường và quản trị chuỗi giá trị, nông sản Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị xuất khẩu và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.
Bài 2: Nâng chất lượng sản xuất