Giữa cơn đại địa chấn của đất trời, khi bầu trời Pompeii - một thành phố La Mã cổ đại ở miền Nam Italy, bị lớp tro bụi dày đặc che phủ và những viên đá lapilli nóng bỏng dội xuống như mưa, một người đàn ông lớn tuổi đã đưa ra một quyết định bản năng. Ông nhấc một cối bằng đất nung lên che đầu. Cử chỉ bản năng, tuyệt vọng, gần như nguyên thủy ấy là một trong những hành động cuối cùng của một cư dân thành Pompeii khi đang tháo chạy trong vụ núi lửa Vesuvio đột ngột phun trào vào năm 79 sau Công nguyên. Thi thể của ông đã được các nhà khoa học khảo cổ phát hiện trong lần khai quật mới ở nghĩa trang Porta Stabia.
Theo phóng viên TTXVN tại Italy, tại khu vực lăng mộ của Numerius Agrestinus, nhóm khảo cổ đã phát hiện hài cốt của 2 người đàn ông thiệt mạng trong thảm họa kinh hoàng này. Tư thế và tình trạng thi thể cho thấy họ ở 2 giai đoạn khác nhau của vụ phun trào. Người đàn ông lớn tuổi có thể qua đời do kiệt sức và chấn thương trong cơn mưa đá lapilli kéo dài nhiều giờ, trong khi người trẻ hơn nhiều khả năng bị cuốn vào dòng khí nóng pyroclastic, đám mây có nhiệt độ hàng trăm độ C và tử vong chỉ trong tích tắc.
Cạnh thi thể người đàn ông lớn tuổi, ngoài cối đất nung với nhiều vết nứt rõ rệt, nhóm khảo cổ cũng phát hiện một đèn gốm - có thể được dùng để tìm đường trong bóng tối dày đặc do tro bụi gây ra, một nhẫn sắt ở ngón út tay trái và 10 đồng tiền. Những vật dụng đời thường này mang lại manh mối quý giá, cho thấy đây là một cuộc sơ tán có tổ chức trong khả năng có thể, giữa khung cảnh hỗn loạn như ngày tận thế.
Đáng chú ý, những phát hiện này có sự tương đồng đáng kinh ngạc với các ghi chép cổ. Plinio Trẻ, nhân chứng duy nhất của vụ phun trào, từng mô tả cảnh người dân chạy trốn "buộc gối ngủ lên đầu" để tránh đá rơi. Tại Pompei, lần đầu tiên, mô tả đó đã trở thành bằng chứng vật chất cụ thể và hiện hữu trước mắt các nhà khảo cổ.
Điều khiến cuộc phát hiện này trở nên đặc biệt là sự xuất hiện của công nghệ hiện đại. Công viên Khảo cổ Pompei đã hợp tác với Đại học Padova để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc tái dựng kỹ thuật số hình ảnh các nạn nhân. Thông qua kết hợp thuật toán xử lý dữ liệu khai quật và kỹ thuật chỉnh sửa ảnh hiện đại, các nhà khoa học đã tạo ra một mô hình thực nghiệm chân thực, giúp công chúng "nhìn thấy" gương mặt và dáng vẻ của người đàn ông xưa.
Bộ trưởng Văn hóa Italy Alessandro Giuli cho rằng việc ứng dụng AI không chỉ hỗ trợ bảo tồn khối lượng dữ liệu khảo cổ khổng lồ, mà còn giúp kể lại câu chuyện quá khứ một cách sinh động, dễ tiếp cận hơn. Trong khi đó, Giám đốc Công viên Pompei, Gabriel Zuchtriegel nhấn mạnh rằng, với lượng dữ liệu khổng lồ hiện nay, AI là công cụ duy nhất giúp con người lưu trữ và phát huy giá trị di sản.
Tuy nhiên, chuyên gia Luciano Floridi nhận định dù AI có thể giúp tái dựng các giả thuyết lịch sử nhưng không thể thay thế được vai trò của con người. Ông cảnh báo việc sử dụng AI cần đi kèm trách nhiệm khoa học, bởi các kết quả do AI tạo ra vẫn cần được kiểm chứng và đánh giá cẩn trọng.
Giới chuyên gia cho rằng những phát hiện tại Pompeii cho thấy sự kết hợp giữa khảo cổ học truyền thống và công nghệ hiện đại đang mở ra hướng tiếp cận mới, vừa bảo tồn di sản vừa nâng cao khả năng tái hiện lịch sử một cách trực quan và chính xác hơn.
