Trong căn phòng sáng đèn tại trụ sở của tổ chức phi lợi nhuận Interface 3, thành phố Namur (Bỉ), những tiếng cười bất chợt vang lên giữa buổi chiều yên ả. Trên những chiếc máy tính bảng, hình ảnh các chú chó vụng về và mèo tinh nghịch liên tục hiện ra, kéo theo những phản ứng trái ngược từ nhóm học viên đặc biệt: những người đã bước qua tuổi 55.
“Tôi thấy như mình đang phí thời gian”, một cụ ông khẽ lắc đầu, mắt vẫn không rời màn hình. Ngay bên cạnh, một phụ nữ lớn tuổi bật cười: “Còn tôi thì thấy vui mà, xem hoài không chán”. Không khí lớp học vì thế vừa lúng túng, vừa rộn ràng, giống như chính hành trình mà họ đang trải qua: làm quen với một thế giới công nghệ vừa xa lạ, vừa cuốn hút.
Anh Thomas, điều phối viên của lớp học, nhẹ nhàng giải thích: đó không chỉ là những video giải trí đơn thuần. “Đây là cách để các bác hiểu thuật toán hoạt động như thế nào. Nó học từ thói quen của người dùng để đưa ra nội dung phù hợp. Dần dần, mỗi người sẽ thấy một thế giới khác nhau trên cùng một nền tảng”, anh nói.
Lớp học kéo dài nhiều tuần, được thiết kế như một hành trình khám phá “hậu trường” của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI). Dự án do Hội đồng cấp cao về Giáo dục Truyền thông bảo trợ đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm, khi toàn bộ chỗ đăng ký được lấp đầy chỉ trong chưa đầy một ngày.
Khi nỗi sợ mang hình hài công nghệ
Không phải ai cũng đến lớp với tâm thế háo hức. Johanna, một giảng viên khác, nhớ lại những buổi học đầu tiên: “Có những người thực sự lo lắng. Họ nghe nói về AI, về mạng xã hội, nhưng không hiểu rõ và cảm thấy bị bỏ lại phía sau”.
Nỗi sợ ấy không ồn ào, nhưng hiện diện rõ trong ánh mắt dò dẫm của các học viên khi lần đầu cầm máy tính bảng. Với họ, công nghệ không chỉ là công cụ, mà còn là một “vùng đất lạ” đầy bất trắc.
Thomas cho rằng khoảng cách thế hệ đang bị kéo giãn nhanh hơn bởi tốc độ phát triển của công nghệ. “Chúng tôi không chỉ dạy cách sử dụng, mà còn giúp họ hiểu. Khi hiểu, họ sẽ bớt sợ”, anh nói.
Bài học tiếp theo bắt đầu bằng những logo quen mà lạ. WhatsApp, YouTube hay Facebook nhanh chóng được nhận ra. Nhưng khi đến Snapchat hay Twitch, cả lớp rơi vào im lặng.
“Snapchat à? Tôi chịu, không biết là gì”, bà Marie-Anne, ngoài 70 tuổi, bật cười ngượng nghịu. Một người khác tiếp lời: “Chắc mấy đứa cháu tôi dùng đấy”.
Những mảnh ghép hiểu biết của họ về thế giới số phần lớn đến từ gia đình - từ con cái, cháu chắt. Chính những câu chuyện đời thường ấy lại trở thành chiếc cầu nối, đưa họ đến gần hơn với công nghệ.
Nhận diện những “cái bẫy vô hình”
Không khí lớp học dần trở nên nghiêm túc hơn khi bước vào phần nhận diện hình ảnh giả do AI tạo ra - hay còn gọi là deepfake. Những bức ảnh tưởng chừng chân thực lại ẩn chứa sự đánh lừa tinh vi.
“Không dễ chút nào”, Thomas thừa nhận. “Nhưng nếu không nhận biết được, họ rất dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo”.
Bà Marie-Anne chăm chú quan sát từng chi tiết nhỏ trên màn hình. “Tôi tham gia lớp này vì muốn hiểu AI để không bị mắc bẫy. Muốn cẩn trọng thì phải có kiến thức”, bà nói chậm rãi.
Ngồi bên cạnh, bà Martine vẫn giữ vẻ dè dặt: “Tôi chưa thực sự sẵn sàng dùng AI. Nhưng tôi muốn vượt qua cảm giác đó”.
Câu nói của bà như một lát cắt rõ nét về tâm lý chung của nhiều người cao tuổi: không phải họ từ chối công nghệ, mà là họ cần thời gian để bước qua sự hoài nghi của chính mình.
Không phải ai cũng đủ dũng khí để thực hiện “cú nhảy” ấy. Bà Martine kể về mẹ mình – một cụ bà 92 tuổi, người đã hoàn toàn từ chối thế giới số. “Mọi thứ bắt đầu từ thời Covid-19, khi phải đặt lịch qua mạng. Nhưng bà chỉ muốn dùng điện thoại bàn. Sau đó, bà không muốn thử nữa”.
Câu chuyện ấy không hiếm. Với nhiều người, chỉ một lần không theo kịp cũng có thể khiến họ dần bị bỏ lại phía sau.
“Tôi biết nhiều người ban đầu sợ thay đổi, rồi dần dần họ không còn cơ hội để thử nữa”, bà Marie-Anne trầm ngâm.
Trong căn phòng nhỏ tại Namur, những bài học vẫn tiếp tục, từng bước chậm rãi nhưng chắc chắn. Thomas và Johanna kiên trì với mục tiêu của mình: giúp người cao tuổi không bị đứng ngoài cuộc trong kỷ nguyên số.
Từ tháng 6 tới, các khóa học mới sẽ được mở ra. Và đâu đó, sẽ lại có những người bước vào lớp với sự e dè ban đầu, để rồi dần dần khám phá rằng công nghệ, dù phức tạp đến đâu, vẫn có thể trở nên gần gũi, nếu ta đủ kiên nhẫn để hiểu nó.
Bởi với họ, “chinh phục” AI không chỉ là học cách sử dụng một công cụ mới, mà còn là hành trình vượt qua chính những rào cản vô hình trong tâm trí mình.
