Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng là yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường nhập khẩu, buộc ngành hàng này phải chuyển từ tăng trưởng “nóng” sang phát triển bền vững, dựa trên nền tảng chuẩn hóa sản xuất và minh bạch hóa chuỗi giá trị.
Trong bức tranh xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025, rau quả tiếp tục là điểm sáng khi kim ngạch đạt 8,6 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024. Ở đó, sầu riêng tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt, với khoảng 4 tỷ USD. Tuy nhiên, song hành với đà tăng trưởng là những rào cản kỹ thuật ngày càng chặt chẽ về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng chuẩn sản xuất, quản lý và minh bạch thông tin nếu sầu riêng Việt Nam muốn giữ vững thị trường và tăng tốc bền vững trong những năm tới.
Nhận diện rõ thách thức đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam và trước mắt lựa chọn sầu riêng là mặt hàng thí điểm. Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, hệ thống này không chỉ đơn thuần là một giải pháp công nghệ, mà còn là công cụ quản lý hiện đại, góp phần phòng, chống gian lận thương mại, hàng giả, hàng kém chất lượng; đồng thời thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và bền vững.
Hiện việc triển khai thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng đang trong giai đoạn thử nghiệm, với sự tham gia bước đầu của một số doanh nghiệp và địa phương. Dù mới ở giai đoạn đầu, song đây được coi là bước đi quan trọng để từng bước hình thành chuỗi dữ liệu đầy đủ, minh bạch, kết nối từ vườn trồng, thu hoạch, sơ chế, đóng gói đến xuất khẩu.
Cùng với yêu cầu truy xuất nguồn gốc, vấn đề kiểm soát an toàn thực phẩm đang trở thành “điểm nghẽn” lớn nhất của ngành hàng sầu riêng. Các thị trường nhập khẩu hiện đặc biệt quan tâm đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng, nhất là Cadimi. Đây là yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xuất khẩu, bởi sầu riêng là cây có khả năng hấp thu và tích lũy Cadimi nếu đất, nước tưới hoặc phân bón bị ô nhiễm.
Trước nguy cơ này, các chuyên gia cho rằng cần kiểm tra định kỳ đất, nước, lá và trái; đồng thời xây dựng bản đồ vùng rủi ro Cadimi để khoanh vùng quản lý. Việc kiểm soát kim loại nặng không thể làm theo cách “chữa cháy”, mà phải được thực hiện ngay từ khâu quy hoạch vùng trồng, lựa chọn đầu vào và giám sát liên tục trong suốt quá trình canh tác.
Không chỉ Cadimi, dịch hại trên cây sầu riêng cũng là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và uy tín sản phẩm. Các chuyên gia khuyến cáo cần tăng cường theo dõi sinh vật gây hại thường xuyên, áp dụng đồng bộ các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Đồng thời, cần tạo điều kiện cho các loài thiên địch phát triển, ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học, kết hợp dầu thực vật để giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học.
Trước yêu cầu từ thị trường, ông Võ Thanh Toàn, Phó Giám đốc Công ty TNHH Nông sản Thiện Tâm cho biết, doanh nghiệp xác định phát triển bền vững phải bắt đầu từ vùng trồng, coi đây là “gốc rễ” của chuỗi giá trị sầu riêng xuất khẩu. Doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở khâu thu mua, mà tham gia ngay từ đầu vào quá trình sản xuất thông qua phối hợp với các đơn vị chuyên môn tổ chức tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân canh tác theo tiêu chuẩn xuất khẩu, kiểm soát việc ghi chép nhật ký sản xuất và duy trì điều kiện mã số vùng trồng.
Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, trong bối cảnh diện tích sầu riêng tăng nhanh và xuất khẩu mở rộng mạnh mẽ, các yêu cầu về an toàn thực phẩm, chất lượng và truy xuất nguồn gốc không còn là khuyến nghị, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, nhiều lô sầu riêng gặp rủi ro do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc thiếu thông tin truy xuất nguồn gốc – những vấn đề mang tính hệ thống, không thể xử lý ở khâu cuối chuỗi.
Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, mô hình liên kết doanh nghiệp - hợp tác xã - nông dân, gắn thu mua với hỗ trợ kỹ thuật, kiểm nghiệm Cadimi và truy xuất nguồn gốc điện tử là hướng đi tất yếu. Liên kết không chỉ để tiêu thụ sản phẩm, mà quan trọng hơn là kiểm soát chất lượng ngay từ đầu chuỗi sản xuất. “Nếu không minh bạch được quy trình, không truy xuất được nguồn gốc thì đồng nghĩa với việc mất thị trường”, ông Hiếu nhấn mạnh.
Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh, sầu riêng là mặt hàng chiếm 40-45% kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam. Khi chuỗi sầu riêng được vận hành với quy trình chuẩn, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế sẽ tạo niềm tin và nâng cao uy tín của nông sản Việt, đồng thời đưa kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng bền vững.
Với sự vào cuộc đồng bộ của các mắt xích trong chuỗi sản xuất, năm 2026 sầu riêng Việt Nam có cơ hội vươn xa hơn trên nền tảng sản xuất chuẩn hóa, minh bạch và có trách nhiệm. Thí điểm truy xuất nguồn gốc, cùng việc chuẩn hóa quy trình canh tác, chính là chìa khóa để xây dựng uy tín bền vững, khẳng định vị thế sầu riêng Việt Nam trên bản đồ xuất khẩu thế giới.
