Thông qua các phiên tòa giả định, sân khấu hóa tình huống và giao lưu với chuyên gia, pháp luật không còn là những quy định khô khan mà được chuyển tải bằng những câu chuyện gần gũi, giúp học sinh nhận diện hành vi, hiểu hậu quả và biết cách tự bảo vệ mình.
Từ tình huống thực tế đến nhận thức pháp luật
Từ những tình huống pháp lý gần gũi với đời sống học đường, học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn có cơ hội quan sát cách một hành vi vi phạm được xem xét, xử lý và những hệ lụy có thể xảy ra. Đây cũng là hướng tiếp cận đang được nhiều trường học tại TP Hồ Chí Minh lựa chọn nhằm tăng tính trực quan, thực tiễn trong giáo dục pháp luật.
Trường Tiểu học - THCS Tân Định (phường Tân Định) hiện có gần 1.500 học sinh đã phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 1 tổ chức chuỗi ba phiên tòa giả định ngay tại sân trường. Các phiên tòa tái hiện những tình huống liên quan đến phòng, chống tội phạm ma túy, trộm cắp tài sản và bảo đảm an ninh trật tự, thu hút đông đảo học sinh khối THCS tham dự.
Thông qua các tình huống xét xử mô phỏng, học sinh được tiếp cận những vụ việc có thể xảy ra trong đời sống, tìm hiểu quy định pháp luật và nhận diện những hành vi có nguy cơ dẫn đến vi phạm. Thay vì chỉ nghe phổ biến kiến thức, các em được theo dõi diễn biến phiên tòa, vai trò của những người tham gia tố tụng và cách thức pháp luật xử lý hành vi vi phạm.
Theo cô Đoàn Thị Nguyệt, giáo viên môn Ngữ văn Trường Tiểu học - THCS Tân Định, phiên tòa giả định không chỉ có ý nghĩa tuyên truyền pháp luật mà còn cung cấp ngữ liệu thực tế để học sinh vận dụng kiến thức vào các bài nghị luận xã hội. Cách lập luận, trình bày và phân tích tại phiên tòa cũng giúp các em rèn luyện tư duy logic, kỹ năng diễn đạt và thuyết trình.
Ở góc độ quản lý nhà trường, ông Trần Ngọc Lâm, Hiệu trưởng Trường Tiểu học - THCS Tân Định, đánh giá nội dung các phiên tòa sát thực tế, sinh động và phù hợp với lứa tuổi học sinh. Theo ông, nếu chỉ tuyên truyền một chiều, truyền đạt lý thuyết đơn thuần thì kiến thức khó đi sâu vào nhận thức. Khi trực tiếp theo dõi một phiên tòa, các em có thể hình dung rõ hơn hành vi nào là vi phạm pháp luật và hậu quả của hành vi đó.
Cách tiếp cận trực quan này đặc biệt có ý nghĩa đối với những vấn đề học sinh dễ gặp phải nhưng chưa nhận thức đầy đủ về mức độ nguy hiểm và trách nhiệm pháp lý, trong đó có việc sử dụng thuốc lá điện tử, ma túy hoặc tham gia các hành vi vi phạm an ninh trật tự.
Tại Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình (phường Bảy Hiền), chương trình “Phiên tòa giả định tuyên truyền pháp luật với chủ đề: Phòng, chống thuốc lá điện tử, ma túy và chất gây nghiện” lần thứ IV năm 2026 cũng được xây dựng từ một tình huống gần với môi trường học đường.
Phiên tòa tái hiện vụ án tàng trữ trái phép chất ma túy liên quan đến một thanh thiếu niên, với diễn biến bắt đầu từ việc sử dụng thuốc lá điện tử, sự lôi kéo của bạn bè rồi dần sa vào ma túy. Theo cáo trạng trong kịch bản giả định, bị cáo Nguyễn Văn A, sinh năm 2011, trú tại phường Bảy Hiền, sử dụng ma túy trong khoảng 6 tháng, trung bình 3 ngày một lần. Để có tiền mua ma túy, A sử dụng tiền đi làm thuê, xin tiền mẹ và nhiều lần lấy trộm tiền trong gia đình.
Khi bị lực lượng công an kiểm tra, A bị phát hiện mang theo một đoạn ống nhựa chứa tinh thể không màu cùng 5 mẫu thuốc lá điện tử. Kết quả giám định xác định tang vật là 0,14 gam Methamphetamine, một loại ma túy tổng hợp.
Tại phiên tòa, bị cáo khai nhận việc sử dụng ma túy khiến sức khỏe suy giảm, trí nhớ kém, không thể tiếp tục việc học và phải nghỉ học sau lớp 9. Dù nhiều lần muốn từ bỏ nhưng A không thể tự cai nghiện. Diễn biến tâm lý của bị cáo tuổi học trò cùng sự hối hận của cha mẹ và những phân tích của Hội đồng xét xử tạo nên bài học cảnh tỉnh đối với học sinh tham dự.
Luật sư Trần Đình Hiếu, Công ty Luật TNHH Hoa Sen, trong vai Thẩm phán, Chủ tọa phiên tòa, cho biết tình huống được xây dựng dựa trên thực tiễn về vụ án tàng trữ trái phép chất ma túy liên quan đến người chưa đủ 18 tuổi. Qua đó, chương trình mong muốn giúp học sinh nhận thức rõ tác hại của chất gây nghiện, ma túy đối với sức khỏe, tâm lý và đời sống xã hội, từ đó chủ động tránh xa những cám dỗ này.
Không chỉ theo dõi diễn biến xét xử, học sinh còn được giao lưu, đặt câu hỏi trực tiếp với chuyên gia và lực lượng công an về cách nhận biết ma túy thế hệ mới, kỹ năng từ chối khi bị rủ rê và cách thức tố giác tội phạm.
Thầy Nguyễn Nhật Duy, Trưởng phòng Truyền thông dịch vụ, Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình, cho biết phụ huynh và học sinh hiện vẫn còn khá mơ hồ về các dạng ma túy mới, có thể được ngụy trang trong trà sữa, nước uống và nhiều hình thức khác. Thông qua phiên tòa giả định và các hoạt động tuyên truyền, nhà trường mong muốn học sinh nâng cao cảnh giác khi sử dụng đồ ăn, thức uống hoặc nhận quà từ người lạ; đồng thời không tàng trữ, buôn bán và sử dụng ma túy, chất cấm.
Không chỉ biết luật, học sinh cần biết cách bảo vệ mình
Điểm đáng chú ý từ những hoạt động giáo dục pháp luật tại các trường học là sự thay đổi trong cách tiếp nhận kiến thức của học sinh. Những tình huống được tái hiện không chỉ giúp các em hiểu quy định pháp luật mà còn đặt ra những câu hỏi về lựa chọn, hành vi và trách nhiệm của mỗi cá nhân trước những tình huống có thể gặp trong cuộc sống.
Em Nguyễn Phú Trọng, học sinh lớp 11B1, Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình, cho biết trước đây em nghĩ sử dụng thuốc lá điện tử chỉ là sở thích cá nhân; tuy nhiên qua phiên tòa giả định, em hiểu rõ hơn những nguy cơ từ thuốc lá điện tử, ma túy cũng như ranh giới giữa việc dùng thử và những hành vi có thể dẫn đến vi phạm pháp luật.
Theo Trọng, các chất gây nghiện hiện có thể được ngụy trang dưới nhiều hình thức như kẹo dẻo, kẹo mút, nước uống, đồ chơi trẻ em. Vì vậy, học sinh cần nâng cao cảnh giác, không sử dụng những sản phẩm không rõ nguồn gốc và tránh xa các hành vi liên quan đến ma túy, thuốc lá điện tử.
Cùng quan điểm, em Huỳnh Thiên Triệu Vy, học sinh lớp 11B3, Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình, cho rằng phiên tòa giúp học sinh nhận thức rõ hơn những nguy cơ từ việc sử dụng thực phẩm, đồ uống không rõ nguồn gốc. Qua đó, em mong muốn các bạn có lựa chọn an toàn, tránh bị dụ dỗ sử dụng ma túy, dẫn đến vi phạm pháp luật và ảnh hưởng sức khỏe.
Thầy Nguyễn Ngọc Sơn, Hiệu trưởng Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình, cho biết thông qua phiên tòa, học sinh có thể hiểu rõ hơn cách pháp luật xử lý những hành vi sai trái, từ đó nâng cao ý thức phòng tránh và không nghe theo lời dụ dỗ của các đối tượng xấu. Nhà trường cũng chú trọng bảo đảm an toàn trong môi trường học tập, trong đó có hoạt động của căng tin và bếp ăn, hướng đến việc tổ chức bữa ăn an toàn cho học sinh.
Bên cạnh vấn đề ma túy và các chất gây nghiện, bạo lực học đường cũng là nội dung cần được học sinh trang bị kiến thức pháp luật và kỹ năng ứng phó từ sớm. Tại Trường THCS Bàn Cờ (phường Bàn Cờ), hoạt động tuyên truyền Luật Giáo dục được kết hợp với biểu diễn tiểu phẩm và xử lý tình huống thực tế về bạo lực học đường. Thông qua hai tiểu phẩm “Sức mạnh phía sau bàn phím” và “Nói không với tiêu cực và bạo lực học đường”, học sinh được nhận diện nhiều hình thức bạo lực, từ hành vi đánh nhau, bắt nạt, cô lập, xúc phạm danh dự, nhân phẩm đến bôi nhọ người khác trên không gian mạng.
Từ những tình huống được đặt ra trong các tiểu phẩm, vấn đề bạo lực học đường được nhìn nhận không chỉ ở những tổn thương về sức khỏe, tâm lý và ảnh hưởng đến kết quả học tập, mà còn ở khía cạnh trách nhiệm pháp lý. Theo bà Ung Thị Xuân Hương, nguyên Giám đốc Sở Tư pháp TP Hồ Chí Minh, việc nhận diện đúng hành vi vi phạm, hiểu rõ hậu quả và trách nhiệm pháp lý tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm, độ tuổi là cơ sở để học sinh chủ động phòng tránh, ứng xử phù hợp.
Thực tế này cho thấy giáo dục pháp luật cần gắn với hoạt động giáo dục và rèn luyện kỹ năng sống thường xuyên trong nhà trường, thay vì chỉ dừng ở những buổi tuyên truyền riêng lẻ. Ở lứa tuổi học sinh, những hành vi lệch chuẩn đôi khi xuất phát từ tâm lý tò mò, muốn khẳng định bản thân, thiếu kỹ năng ứng xử hoặc sức ép từ bạn bè. Nếu không được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết, các em có thể vô tình trở thành nạn nhân hoặc tham gia vào những hành vi vi phạm mà chưa ý thức đầy đủ hậu quả.
Do đó, bên cạnh việc giúp học sinh nắm được những quy định cơ bản, nhà trường cần chú trọng giáo dục khả năng nhận diện nguy cơ, kỹ năng ứng xử, giải quyết mâu thuẫn và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống bất thường. Các phiên tòa giả định, tiểu phẩm sân khấu hóa và hoạt động giao lưu với luật sư, lực lượng chức năng cần được tổ chức phù hợp từng độ tuổi, gắn với những vấn đề thực tế để học sinh có cơ hội chủ động trao đổi và thực hành xử lý tình huống.
Khi pháp luật được chuyển tải bằng những câu chuyện gần gũi và được củng cố thường xuyên trong môi trường giáo dục, học sinh không chỉ biết điều gì được phép hay bị nghiêm cấm mà còn hiểu vì sao cần tôn trọng pháp luật, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Đây cũng là nền tảng góp phần hình thành ý thức công dân và xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh.
