Theo The Guardian, Ủy viên châu Âu phụ trách công nghiệp Stephane Sejourne ngày 9/10 thông báo EU sẽ hỗ trợ 46 dự án mới nhằm tăng nguồn cung nguyên liệu thô thiết yếu vào năm 2030. Các dự án tập trung vào khai thác và chế biến lithium, gallium, đất hiếm, phục vụ ngành ôtô, quốc phòng và năng lượng tái tạo, với tổng nhu cầu vốn khoảng 21 tỷ euro, tương đương 24,4 tỷ USD.
“Chúng ta có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng trong những tháng tới”, ông Séjourné cảnh báo, cho rằng căng thẳng thương mại có thể gây xáo trộn nhiều ngành kinh tế. Theo ông, EU cần chuẩn bị ngay từ bây giờ để ứng phó những rủi ro địa chính trị.
Động thái diễn ra khi khối tìm cách ngăn chặn một cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Ủy viên Thương mại Maros Sefcovic đang đàm phán tại Bắc Kinh nhằm giải quyết tình trạng mất cân bằng thương mại mà EU cho là không bền vững, trong bối cảnh thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với khối lên tới khoảng một tỷ bảng Anh mỗi ngày.
“Chúng tôi đang huy động mọi nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ”, ông Sejourné nói, nhấn mạnh EU vừa phải thực hiện các mục tiêu đã được luật hóa, vừa ứng phó những thách thức địa chính trị có thể tác động nhanh chóng đến nền kinh tế.
Trong số những dự án tiêu biểu, nhà máy đất hiếm Carester gần thành phố Pau, miền Tây Nam Pháp, dự kiến đi vào hoạt động cuối năm 2026, chuyên sản xuất dysprosium và terbium. Đây là hai nguyên tố mà châu Âu gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung Trung Quốc, được sử dụng để sản xuất nam châm cho xe điện và tua-bin điện gió ngoài khơi.
Theo ông Sejourné, riêng Carester có thể đóng góp khoảng 15% sản lượng toàn cầu của hai loại oxit đất hiếm này.
Hai dự án khác cũng được ông đề cập là nhà máy gallium tại Hy Lạp, hiện đã vận hành, và cơ sở khai thác, chế biến lithium Keliber ở Phần Lan. Keliber đã đi vào hoạt động sau khi nhận được khoản hỗ trợ 150 triệu euro từ Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB).
Đây là đợt thứ hai EU công nhận các dự án khoáng sản chiến lược kể từ khi Đạo luật Nguyên liệu thô thiết yếu được thông qua năm 2024. Theo các mục tiêu đặt ra cho năm 2030, khối muốn tự khai thác ít nhất 10% nhu cầu nguyên liệu thiết yếu, chế biến 40% và tái chế 25% lượng tiêu thụ hằng năm.
EU cũng tìm cách đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tránh phụ thuộc quá mức vào một quốc gia. Khối tham khảo kinh nghiệm Nhật Bản, nước đã giảm tỷ lệ phụ thuộc vào Trung Quốc đối với đất hiếm từ khoảng 90% xuống 60% kể từ năm 2011, sau khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu tới một số thực thể Nhật Bản với lý do liên quan đến mục đích quân sự.
Tuy nhiên, giới công nghiệp vẫn hoài nghi khả năng EU hoàn thành các mục tiêu đúng hạn. Việc được công nhận là dự án chiến lược không đồng nghĩa với nhận tài trợ trực tiếp, mà chủ yếu giúp đẩy nhanh thủ tục cấp phép và huy động vốn.
Khó khăn tài chính đã bộc lộ qua trường hợp Viridian Lithium, doanh nghiệp tinh luyện lithium của Pháp từng được EU trao quy chế chiến lược năm 2025 nhưng phải tiến hành thanh lý tư pháp vào tháng 3/2026.
Đầu năm nay, 23 trong số 60 dự án được công nhận chiến lược năm 2025 đã gửi thư tới Ủy ban châu Âu, kêu gọi khẩn trương tháo gỡ các trở ngại. Những dự án gần đi đến quyết định đầu tư cuối cùng chịu sức ép đặc biệt lớn từ tình trạng thiếu thanh khoản và biến động thị trường.
Giới công nghiệp lo ngại cơ chế hiện nay chưa đủ mạnh để giúp EU đạt các mục tiêu khai thác, chế biến và tái chế khoáng sản vào năm 2030.
Ông Sejourne cho biết các nước thành viên đã mở khóa khoảng một tỷ euro cho sáu dự án, trong khi EIB cung cấp thêm 660 triệu euro cho tám dự án khác.
Thách thức của EU hiện không chỉ nằm ở việc xác định các dự án ưu tiên, mà còn ở khả năng biến chúng thành năng lực sản xuất thực tế. Nguồn vốn, chi phí sản xuất và tiến độ cấp phép sẽ quyết định liệu châu Âu có thể giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, đồng thời bảo đảm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp trọng yếu trong những năm tới hay không.
