Đó là nhận định của ông Nguyễn Phương Lam, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chi nhánh Đồng bằng sông Cửu Long tại Chương trình Họp mặt - kết nối CEO khu vực Đồng bằng sông Cửu Long năm 2026, diễn ra chiều 11/8 tại Cần Thơ.

Khoảng trống doanh nghiệp quy mô vừa kìm hãm sức bật của miền Tây

Theo ông Nguyễn Phương Lam, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa doanh nghiệp trong nước và thị trường toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam; trong đó có doanh nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long, buộc phải thay đổi. Tính năng động, sáng tạo là lợi thế đáng ghi nhận nhưng chưa đủ; năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào kiến thức và trình độ quản trị.

Nhiều doanh nghiệp trong vùng xuất phát từ hộ gia đình, phát triển bằng kinh nghiệm nhưng chưa hình thành đầy đủ năng lực cốt lõi. Trong khi đó, yêu cầu thị trường ngày càng cao về tiêu chuẩn sản phẩm, môi trường, phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội. Doanh nghiệp phải nâng năng lực quản trị con người, tài chính, sản xuất, đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn lực để tạo giá trị với chi phí hợp lý.

Bức tranh doanh nghiệp 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy vừa có tín hiệu tích cực về số lượng gia nhập thị trường, vừa cho thấy sức ép sàng lọc lớn. Toàn vùng có 9.686 doanh nghiệp gia nhập thị trường, tăng 19% so với cùng kỳ năm 2025; riêng Cần Thơ có 2.493 doanh nghiệp, tăng 27%. Tuy nhiên, quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp trong vùng chỉ khoảng 6,8 tỷ đồng/doanh nghiệp.

Trong cùng thời gian, vùng có 1.590 doanh nghiệp giải thể, tạm ngừng kinh doanh, tăng 55%; số doanh nghiệp rời khỏi thị trường là 8.493, giảm 2%, cho thấy áp lực cạnh tranh và sàng lọc lớn.

Đáng chú ý, Báo cáo Kinh tế Thường niên Đồng bằng sông Cửu Long năm 2025 do VCCI công bố cuối tháng 5/2026 chỉ ra tình trạng “missing middle” - thiếu nhóm doanh nghiệp có quy mô trung bình đủ sức phát triển thành doanh nghiệp lớn. Nếu năm 2000, doanh nghiệp tư nhân của vùng chiếm gần 25% tổng số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024 tỷ lệ này chỉ còn khoảng 7%.

Phân theo quy mô lao động, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 87,8% tổng số doanh nghiệp của vùng; doanh nghiệp nhỏ chiếm 9,5%, doanh nghiệp vừa 1,8% và doanh nghiệp lớn chỉ 0,9%. Điều này cho thấy nền tảng doanh nghiệp của vùng vẫn chủ yếu là các đơn vị quy mô nhỏ, khó tích lũy nguồn lực, đầu tư công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Nghịch lý càng rõ khi đặt cạnh thế mạnh nông nghiệp. Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp hơn 30% GRDP từ nông nghiệp nhưng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp chỉ chiếm chưa tới 5% tổng số doanh nghiệp của vùng. Theo ông Lam, đây là một nghịch lý: vùng có lợi thế lớn về nông nghiệp nhưng lại thiếu những doanh nghiệp đủ mạnh trong chính lĩnh vực có lợi thế đó.

Trong giai đoạn 2015-2025, Đồng bằng sông Cửu Long cũng có tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Yêu cầu đặt ra vì vậy không chỉ là tăng số lượng mà quan trọng hơn là nâng chất lượng, quy mô và năng lực quản trị.

Ông Lam cho rằng, bên cạnh việc Nhà nước cải thiện thể chế, chính sách và môi trường kinh doanh, doanh nghiệp phải tự nâng cao năng lực, trước hết bằng việc nhận thức rõ bối cảnh mới, đầu tư cho quản trị và cập nhật kiến thức. Trong năm 2025, VCCI Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức hơn 46 khóa đào tạo về lãnh đạo, kế toán - thuế, quản trị, marketing, nhân sự, xuất nhập khẩu... với 2.113 lượt người tham dự; thời gian tới tiếp tục đào tạo CEO, quản lý cấp trung, kỹ năng AI và cập nhật chính sách.

Tư duy của người lãnh đạo quyết định khả năng chuyển mình

Theo TS. Nguyễn Thanh Tùng, Viện trưởng Viện Quản trị Tri thức KMi, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Quốc tế VABIS, điểm khởi đầu của quá trình thay đổi nằm ở “mindset”, tức tư duy của người lãnh đạo. Khi lãnh đạo thay đổi, đội ngũ mới thay đổi và các công cụ quản trị, công nghệ mới có thể được sử dụng hiệu quả. Ngược lại, nếu đưa hệ thống mới vào nhưng vẫn vận hành bằng cách cũ thì đổi mới khó tạo ra kết quả.

Điều này đặc biệt cần thiết với vùng còn nhiều doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, thiếu phương pháp để vận hành và mở rộng quy mô. TS. Nguyễn Thanh Tùng cho rằng doanh nhân, lãnh đạo doanh nghiệp phải hình thành tư duy học tập, sẵn sàng tiếp nhận kiến thức mới và thay đổi chính mình.

Một yêu cầu khác được ông Tùng nhấn mạnh là xây dựng tư duy hệ sinh thái thay vì hoạt động riêng lẻ. Doanh nghiệp cần xác định mình đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị, tập trung làm tốt khâu có thế mạnh và liên kết với các doanh nghiệp khác để cùng nâng sức cạnh tranh. Liên kết không chỉ mang lợi ích cho từng đơn vị mà còn nâng chất lượng của cả ngành hàng và khu vực.

Từ thực tiễn doanh nghiệp, bà Lâm Thúy Ái, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc Công ty TNHH Sản xuất - Thương mại Mebipha, cho biết, một doanh nghiệp nhỏ vẫn có thể vượt qua “điểm nghẽn” quy mô nếu kiên trì đổi mới, đầu tư công nghệ và xây dựng năng lực cốt lõi.

Mebipha là doanh nghiệp có 23 năm hoạt động, từng xuất phát từ quy mô rất nhỏ và trải qua giai đoạn khó khăn khi chuyển từ doanh nghiệp siêu nhỏ lên doanh nghiệp nhỏ, rồi vướng ở ngưỡng doanh nghiệp vừa. Theo bà Ái, việc liên tục học hỏi, đổi mới sáng tạo, xanh hóa nhà máy, ứng dụng khoa học kỹ thuật, tự động hóa và AI đã giúp doanh nghiệp từng bước nâng năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp hiện có mạng lưới gần 1.000 đại lý trên cả nước và tiếp tục thử nghiệm AI, IoT trong chuỗi chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản tại An Giang.

Bà Ái cho biết doanh nghiệp phải truyền đạt rõ mục tiêu cho nhân viên, đồng thời chia sẻ với khách hàng, đại lý về các tiêu chuẩn thị trường. Với doanh nghiệp nhỏ, thay vì cạnh tranh bằng quy mô, cần tạo khác biệt để biến sự gọn nhẹ thành năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Quá trình chuyển đổi cũng không tránh khỏi chi phí. Khi Mebipha áp dụng hệ thống ERP, hơn 50% nhân sự từng gắn bó từ những năm đầu khởi nghiệp không thể thích ứng với cách quản trị mới. Doanh nghiệp cũng từng mất doanh thu khi yêu cầu hệ thống kế toán minh bạch, xuất hóa đơn đúng tên người mua và tuân thủ đầy đủ quy định. Tuy nhiên, sau nhiều năm kiên trì, bà Ái cho rằng minh bạch và thượng tôn pháp luật giúp doanh nghiệp giảm đáng kể rủi ro pháp lý.

Vì vậy, vấn đề của Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là có bao nhiêu doanh nghiệp được thành lập, mà là khả năng giúp doanh nghiệp vượt qua ngưỡng nhỏ để trở thành lực lượng đủ mạnh dẫn dắt chuỗi giá trị. Muốn vậy, doanh nghiệp phải đổi mới tư duy quản trị, nâng năng lực cốt lõi, ứng dụng công nghệ và tăng liên kết.

Trong bối cảnh thị trường coi trọng phát triển xanh, trách nhiệm xã hội và quản trị minh bạch, TS. Nguyễn Thanh Tùng cho rằng doanh nghiệp không thể đứng ngoài ESG (bộ ba tiêu chuẩn dùng để đo lường mức độ phát triển bền vững và trách nhiệm của một doanh nghiệp gồm: môi trường, xã hội và quản trị). Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường quốc tế mà còn là một phần của năng lực cạnh tranh mới. Khi biến các yêu cầu này thành tiêu chuẩn vận hành, đổi mới công nghệ và văn hóa quản trị, lợi thế của Đồng bằng sông Cửu Long mới có thể chuyển hóa thành giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững.