Vào hôm 26/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bác bỏ đề xuất của phía Iran nhằm khôi phục hoạt động lưu thông hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz trong vòng một tuần, nói rằng Iran muốn đạt được một thỏa thuận bởi nước này đang "thua quá nặng" còn Mỹ “đang thắng lớn”.
Phát biểu với các phóng viên bên ngoài Nhà Trắng trước khi lên đường tới Tennessee xem một trận bóng bầu dục, Tổng thống Trump tuyên bố: "Họ muốn đạt được một thỏa thuận và tôi nghĩ điều đó không có vấn đề gì. Tôi cũng muốn đạt được một thỏa thuận”.
Tuy nhiên, theo nhà lãnh đạo Mỹ, “thỏa thuận đó sẽ không thể chấp nhận được” và điều mà Iran muốn làm là mở eo biển Hormuz ngay lập tức... bởi vì nguồn tiền của Tehran đến từ eo biển Hormuz.
Đề xuất bảy ngày của Iran gồm những gì?
Trước đó vào hôm 25/9 Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói với các phóng viên rằng đề xuất yêu cầu Mỹ thực hiện, theo một khung thời gian được đẩy nhanh, những hành động mà Washington đã cam kết trong Bản ghi nhớ Islamabad ký ngày 17/6 nhưng sau đó không được thực hiện thành công.
Theo The New York Times, tại một cuộc họp báo riêng hôm 24/9, ông Araghchi nói với các phóng viên rằng những hành động đó bao gồm giải phóng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với dầu mỏ Iran và chấm dứt phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran.
Quan chức ngoại giao hàng đầu của Iran cũng cho biết mọi hành động thù địch, bao gồm cả tại Liban (Lebanon), nơi Israel vẫn kiểm soát một phần lãnh thổ ở miền Nam nước này, phải chấm dứt trong khoảng thời gian bảy ngày.
Theo ông Araghchi, một khi các điều kiện mà Iran đặt ra đối với Mỹ được đáp ứng thì ước tính sẽ mất khoảng bốn hoặc năm ngày, eo biển Hormuz có thể được mở lại và các cuộc đàm phán với Mỹ về một "thỏa thuận cuối cùng" sẽ bắt đầu vào ngày thứ 26/9.
Ông Araghchi cho biết tiến trình này có thể bắt đầu ngay khi Mỹ chấp nhận kế hoạch, đồng thời nhấn mạnh: "Sự lựa chọn giờ đây thuộc về Mỹ" và "Iran không chấp nhận sự cưỡng ép, đe dọa hay uy hiếp”.
Mỹ đã phản ứng như thế nào?
Trước khi Tổng thống Trump lên tiếng vào hôm 26/9, tờ The Wall Street Journal ngày 25/9 dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cũng đưa tin rằng nhà lãnh đạo Mỹ đã nhanh chóng bác bỏ kế hoạc,.
Theo các quan chức Mỹ được The Wall Street Journal dẫn lời, Tổng thống Trump hoài nghi về việc liệu Iran có thực hiện các yêu cầu của Mỹ hay không.
Những yêu cầu mà ông Trump liên tục nhấn mạnh, theo The Wall Street Journal, là Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân và phải khôi phục quyền tự do lưu thông qua eo biển Hormuz.
Váo tối 26/9, ông Trump đăng trên nền tảng mạng xã hội Truth Social một hình ảnh bản đồ với dòng chữ "Eo biển Trump" trong khi trước đó nhà lãnh đạo Mỹ từng tuyên bố Mỹ có "quyền kiểm soát hoàn toàn" đối với tuyến đường thủy này và đe dọa tuyên bố đây là lãnh thổ của Mỹ
Về phần mình, Iran tuyên bố sẽ không thảo luận về chương trình hạt nhân cho đến khi các điều kiện mà nước này đưa ra được đáp ứng
Tehran cũng kiên quyết bác bỏ tuyên bố của ông Trump về eo biển Hormuz và khẳng định nước này hoàn toàn kiểm soát tuyến đường thuỷ chiến lược này.
Các cuộc đàm phán hòa bình có còn tiếp diễn không?
Câu trả lời là “có”, nhưng chủ yếu dưới hình thức gián tiếp.
Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York trong tuần này, Qatar đã đóng vai trò trung gian chuyển thông điệp giữa hai bên.
Cả Mỹ và Iran đều tuyên bố cánh cửa ngoại giao vẫn để ngỏ, và một quan chức Mỹ nói với kênh Al Jazeera của Qatar rằng các cuộc đàm phán đang diễn ra thông qua trung gian là "tích cực và mang tính xây dựng".
Qatar, một bên trung gian chủ chốt trong cuộc xung đột, cho biết Ngoại trưởng nước này đã trao đổi với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hôm 25/9 về việc giảm leo thang và các điều kiện để nối lại đối thoại.
Đầu tuần này, các quan chức Mỹ, trong đó có các đặc phái viên Jared Kushner và Steve Witkoff, đã tiến hành các cuộc thảo luận qua trung gian với những người đồng cấp Iran tại New York. Ông Trump mô tả cuộc gặp này là "rất tốt".
Tuy nhiên, theo nghiên cứu viên cao cấp Thomas Warrick tại Hội đồng Đại Tây Dương, tại Washington vẫn tồn tại "mức độ hoài nghi rất lớn về việc liệu hai nước có thực sự cùng chung quan điểm hay không".
Phát biểu với Al Jazeera, nghiên cứu viên cao cấp Warrick nói: "Tôi cho rằng điều tốt nhất chúng ta có thể hy vọng là đề xuất này của Ngoại trưởng Iran sẽ dẫn tới những cuộc thảo luận tiếp theo nhằm cố gắng làm rõ Washington sẵn sàng làm việc với những điều kiện tiên quyết nào".
Đối đầu Mỹ - Iran sẽ đi về đâu?
Có khả năng hướng tới việc nối lại các hành động thù địch.
Theo các quan chức Mỹ được The Wall Street Journal dẫn lời, ông Trump đã nói với các trợ lý rằng ông dự kiến tiến hành một chiến dịch ném bom mới nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11.
Thông tin này xuất hiện sau khi ông Trump phát biểu trước Đại hội đồng Liên hợp quốc rằng ông đang cân nhắc liệu có "tiêu diệt" Iran và "đẩy họ xuống địa ngục" nếu không đạt được một thỏa thuận hay không.
Đồng thời, Tổng thống Trump cũng cho biết ông tin rằng một thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc xung đột sẽ đạt được không lâu sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Phó Giáo sư Paul Musgrave, ngành chính quyền học tại Đại học Georgetown ở Qatar, nói với Al Jazeera rằng Tổng thống Trump "không muốn chấm dứt chiến tranh với những điều khoản bất lợi" và kết quả cuộc bầu cử tháng 11 nhiều khả năng sẽ góp phần định hướng chính sách của ông.
Theo Phó Giáo sư Musgrave, nếu đảng Cộng hòa của Tổng thống Trump chịu những thất bại nghiêm trọng trong cuộc bầu cử và mất thế đa số tại Quốc hội, ông có thể lựa chọn "các hành động đơn phương, trong đó có thể bao gồm việc nối lại chiến tranh".
Điều đó, theo Phó Giáo sư Musgrave, cũng đồng nghĩa Iran đã giáng một đòn chính trị thực sự đau đớn vào Tổng thống Trump và có thể dẫn đến một đợt leo thang trong ngắn hạn, "sau đó là đàm phán để Nhà Trắng không tạo ra ấn tượng rằng họ đơn giản là đang đầu hàng".
