Các nguồn tin thân cận với các cuộc đàm phán Mỹ-Iran cho biết các nhà đàm phán Mỹ và Iran tại New York đang xem xét một lộ trình theo từng giai đoạn nhằm thoát khỏi chiến tranh, theo đó Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz và Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa kinh tế đối với Iran.
Eo biển Hormuz, nơi hẹp nhất chỉ khoảng 33km (21 dặm) giữa Iran và Oman, bình thường xử lý khoảng 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu, khiến mọi gián đoạn tại đây đều có ý nghĩa lớn đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.
Giờ đây, tuyến đường thuỷ chiến lược này đã trở thành con bài mặc cả trung tâm trong những nỗ lực nhằm chấm dứt cuộc xung đột Mỹ - Iran kéo dài gần bảy tháng.
Trong một cuộc phỏng vấn với đài truyền hình nhà nước Iran (IRIB) hôm 23/9, ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran chỉ rõ: "Eo biển Hormuz là một công cụ để nhân dân Iran bảo đảm các quyền lợi của mình”.
Với Mỹ, Washington muốn khôi phục quyền tự do đi lại của tàu thuyền trên tuyến đường cung ứng dầu mỏ toàn cầu hiện bị Tehran phong tỏa.
Theo tiết lộ của hai nguồn tin Iran, hai quan chức khu vực và hai nguồn tin ngoại giao phương Tây với Reuters, các nhà đàm phán Mỹ và Iran tại New York đang xem xét một lộ trình theo từng giai đoạn nhằm thoát khỏi chiến tranh, theo đó Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz và Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa kinh tế đối với Iran.
Tuy nhiên, các cuộc đàm phán đang đối mặt với một trở ngại lớn vì không bên nào muốn là bên đầu tiên từ bỏ đòn bẩy của mình dẫu rằng đằng sau lập trường của Iran là sự thừa nhận về cái giá kinh tế của một cuộc đối đầu kéo dài.
Một quan chức cấp cao Iran cho biết cách khả thi nhất để phá vỡ thế bế tắc là một thỏa thuận theo từng giai đoạn, trong đó Iran cho phép tàu thuyền lưu thông qua eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa kinh tế và Tehran có thể được tiếp cận các tài sản bị đóng băng.
Trao đổi bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, quan chức này nói: “Một hướng đi có thể là giải quyết cuộc khủng hoảng theo từng giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên sẽ là chấm dứt phong tỏa và mở lại eo biển Hormuz”.
Điều đó, theo The Business Standard ngày 25/9, đồng nghĩa với việc Tổng thống Mỹ Donald Trump phải chấp nhận một giải pháp tạm thời khác, sau khi một thỏa thuận trước đó sụp đổ vào tháng 7.
Vì vậy, một thách thức trọng tâm đối với các nhà đàm phán không chỉ là phác thảo một thỏa thuận mà còn phải bảo đảm rằng bất kỳ sự nhượng bộ nào cũng đủ bền vững để hai bên có thể tin tưởng.
Vào ngày 22/9, Tổng thống Trump đã có cuộc họp đa phương với các nước thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh, cùng với Thổ Nhĩ Kỳ, bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York.
Tại đây, theo hãng thông tấn Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ, Tổng thống Trump nói rằng ông tin tình hình với Iran có thể kết thúc sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11, hoặc có thể sớm hơn.
Ông tuyên bố: "Chúng tôi cho rằng tình hình với Iran có thể kết thúc ngay sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, và có thể trước đó. Tôi không biết. Không ai có thể biết trước”.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết mặc dù “Iran đang rất cần một thỏa thuận, nhưng Tổng thống Trump nắm tất cả các quân bài và sẽ đưa ra bất kỳ quyết định nào tốt nhất cho nước Mỹ”.
Theo quan chức này, Tổng thống Trump vẫn “sẵn sàng đối thoại với Iran trong những hoàn cảnh thích hợp”, nhưng không cần phải đàm phán, và Mỹ đang ở “vị thế rất mạnh” khi kiểm soát eo biển Hormuz còn nền kinh tế Iran đang “sụp đổ”.
Quan chức này cho biết “các biện pháp trừng phạt mang tính hủy diệt” và “một trong những cuộc phong tỏa thành công nhất trong lịch sử” đã làm tê liệt nền kinh tế Iran và khiến nước này hoàn toàn cạn kiệt tiền bạc.
Quan chức này nhấn mạnh rằng Tổng thống Trump sẵn sàng để cho “sự sụp đổ không thể tránh khỏi của Iran” diễn ra thay vì để Tehran “qua mặt”.
Cựu nhà đàm phán Mỹ Dennis Ross cho biết ông chỉ thấy 30% khả năng đạt được một thỏa thuận trước cuộc bỏ phiếu, nhưng cả hai bên có thể có những lý do mạnh mẽ hơn để đạt được thỏa thuận trước, thay vì sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Ông Ross nói: “Chính lệnh phong tỏa đang thực sự siết chặt người Iran. Nó đang bóp nghẹt họ”.
Một thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể mang lại lợi ích cho Tổng thống Trump, bởi việc mở lại eo biển Hormuz có thể làm giảm căng thẳng tại vùng Vịnh, kiềm chế giá dầu và giúp hạ giá xăng tại Mỹ, một vấn đề nhạy cảm về chính trị.
Cơ hội để Iran có được sự giải tỏa kinh tế mà nước này rất cần có thể lớn hơn trong thời điểm Tổng thống Trump vẫn còn động lực chính trị lớn hơn để đạt được một thỏa thuận.
Ông Ross cho rằng sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, Tổng thống Trump có thể phải đối mặt với ít ràng buộc hơn và sẵn sàng tăng cường sức ép hoặc cân nhắc các phương án quân sự.
Tehran dường như cũng biết rõ điều đó.
Trong cuộc trao đổi với các cơ quan báo chí vào hôm 24/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết chính phủ của ông sẵn sàng đạt được một thỏa thuận với Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh trước khi người Mỹ đi bỏ phiếu vào tháng 11 này.
Trao đổi với phóng viên bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, Tổng thống Iran nói: “Chúng tôi không muốn vấn đề kéo dài đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ”, đồng thời bày tỏ: “Chúng tôi mong người Mỹ quay trở lại Biên bản ghi nhớ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ”.
