Diễn đàn Tương lai ASEAN: Chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động kiến tạo tương lai

Củng cố năng lực nội tại cùng mở rộng kết nối

Phiên thảo luận toàn thể đầu tiên diễn ra sáng 9/6 mang chủ đề “Tự cường và Đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi” diễn ra dưới sự điều phối của nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Đình Quý, với sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách và học giả hàng đầu, đã tập trung làm rõ các khái niệm về tự cường và đoàn kết trong bối cảnh toàn cầu mới.

Phát biểu mở đầu, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nhấn mạnh, ASEAN đang đối mặt với môi trường quốc tế phức tạp, phân mảnh địa chính trị gia tăng và chủ nghĩa đa phương chịu sức ép lớn; các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa.

Ông Marty Natalegawa cho rằng, ASEAN cần vượt lên vai trò thích ứng để chủ động dự báo và định hình môi trường chiến lược. Cảnh báo nguy cơ ASEAN bị chia rẽ bởi cạnh tranh nước lớn, ông Marty Natalegawa đề xuất Hiệp hội theo đuổi cách tiếp cận "cân bằng động" nhằm duy trì sự ổn định, đối thoại và hợp tác bao trùm. Bên cạnh đó, ông khẳng định sự đa dạng là đặc trưng của ASEAN, đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất, và vấn đề cốt lõi là biến khác biệt thành nguồn sức mạnh.

Phát biểu thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường tập trung phân tích sâu về khái niệm "tự cường hợp tác". Ông chỉ ra một nghịch lý: các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài càng gia tăng. Từ dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng cho tới cạnh tranh công nghệ và các biện pháp thuế quan, những yếu tố từng tạo ra kết nối nay đồng thời có thể trở thành nguồn rủi ro. Tuy nhiên, điều này không làm suy giảm giá trị của hội nhập.

Thứ trưởng khẳng định, tự cường không phải là sự biệt lập, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song hành cùng mở rộng kết nối. Đối với ASEAN, sức mạnh tự cường được kết tinh từ ba trụ cột: Đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác thực chất. Thứ trưởng đề xuất ASEAN cần ưu tiên đầu tư cho tri thức, công nghệ, kết nối hạ tầng, chuỗi cung ứng bền vững và mở rộng không gian đối thoại.

Đóng góp vào tiến trình định hình tương lai chung, các học giả quốc tế cũng đưa ra nhiều khuyến nghị thực tiễn. Giáo sư Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) đề xuất ASEAN xây dựng cách tiếp cận mới về kinh tế, coi trọng hợp tác công nghiệp khu vực và lấy các tiểu vùng như Mekong làm động lực tăng trưởng mới. Nhìn từ bối cảnh khủng hoảng quản trị toàn cầu, Giáo sư Yves Tiberghien từ Đại học British Columbia (Canada) đánh giá ASEAN đang vươn lên thành một hình mẫu về thúc đẩy hòa bình, ổn định và tôn trọng luật pháp quốc tế.

Trong khi đó, Giáo sư Kuik Cheng-Chwee từ Đại học Quốc gia Malaysia làm rõ tự cường còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi của quốc gia cũng như khu vực sau các biến động. Ở góc nhìn thực thi, ông Adam Schwarz, Giám đốc điều hành Asia Group Advisors, nhấn mạnh việc cần thiết phải chuyển hóa các đánh giá thành hành động cụ thể; đồng thời kêu gọi thúc đẩy mạnh mẽ hội nhập kinh tế nội khối, nâng cao hiệu quả các thể chế và tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân.

Phiên thảo luận đã mở ra không gian ý tưởng chiến lược, đòi hỏi tư duy dài hạn để giúp ASEAN chủ động nâng cao năng lực chống chịu, tiếp tục khẳng định vai trò độc lập và dẫn dắt cấu trúc khu vực trong những thập niên tới.

Chủ động phòng ngừa xung đột, củng cố lòng tin chiến lược

Trong phiên thảo luận toàn thể thứ hai diễn ra chiều 9/6 với chủ đề “Thúc đẩy các sáng kiến của ASEAN về phòng ngừa xung đột”, đông đảo các nhà hoạch định chính sách, học giả và chuyên gia quốc tế đã tập trung trao đổi về những hướng tiếp cận mới trong phòng ngừa xung đột theo hướng chủ động, linh hoạt, nhằm củng cố năng lực thực chất của ASEAN và làm rõ vai trò của các đối tác trước bối cảnh an ninh khu vực ngày càng phức tạp.

Các đại biểu nhận định nhiều cuộc khủng hoảng xuất phát từ việc thiếu các kênh liên lạc tin cậy và không gian để hạ nhiệt căng thẳng. Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Đại sứ Gillian Bird nhấn mạnh, ASEAN cần chủ động nhận diện sớm nguy cơ xung đột thay vì chỉ ứng phó khi khủng hoảng đã xảy ra, đồng thời kêu gọi tăng cường đầu tư cho công cụ cảnh báo sớm và các thể chế khu vực dựa trên luật lệ.

Chia sẻ góc nhìn từ Liên hợp quốc, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc Izumi Nakamitsu cho rằng cốt lõi của phòng ngừa xung đột là tạo ra các lựa chọn ngoại giao linh hoạt, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa “cảnh báo sớm” và “hành động sớm” thông qua việc xây dựng lòng tin, chia sẻ thông tin trong an ninh biển, an ninh mạng.

Trong khi đó, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống Philippines, Isidro L. Purisima bổ sung thêm góc độ xã hội, khẳng định phòng ngừa xung đột phải gắn chặt với quản trị, phát triển bao trùm và giải quyết từ sớm các thách thức như bất bình đẳng hay biến đổi khí hậu.

Về mặt cơ chế, Tiến sĩ Chem Widhya, Tổng Thư ký Hội đồng Liên nghị viện các quốc gia ASEAN (AIPA), đánh giá ASEAN không cần tạo thêm cơ sở mới mà cần bảo đảm thực thi hiệu quả các cam kết hiện có (như TAC, ARF, ADMM+), với sự đóng góp thiết thực từ các cơ quan lập pháp.

Từ phía các đối tác, Đại sứ Trung Quốc tại ASEAN Vương Khanh kêu gọi từ bỏ tư duy Chiến tranh Lạnh, hướng tới an ninh chung và coi hợp tác phát triển kinh tế là nền tảng căn bản cho hòa bình lâu dài.

Quan điểm đề cao "lối thoát ngoại giao" và đối thoại cũng được Bộ trưởng phụ trách Cộng đồng Pháp ngữ, Quan hệ đối tác quốc tế và công dân Pháp ở nước ngoài của Pháp, Éléonore Caroit nhấn mạnh qua thông điệp video gửi tới diễn đàn.

Đánh giá về vị thế của ASEAN, các học giả quốc tế nhìn nhận Hiệp hội đã thành công trong việc xây dựng "thói quen hợp tác" và đang trở thành một điểm tựa ổn định giữa một thế giới phân mảnh. Để duy trì vai trò này, Giáo sư Thitinan Pongsudhirak, chuyên gia cao cấp của Đại học Chulalongkorn (Thái Lan) và Tiến sĩ Prashanth Parameswaran, chủ bút Bản tin ASEAN Wonk cho rằng ASEAN cần tìm kiếm giải pháp từ nội khối, cân bằng giữa việc tranh thủ nguồn lực bên ngoài với việc củng cố năng lực nội tại.

Tại phiên thảo luận, các diễn giả và đại biểu thống nhất cho rằng: ASEAN cần khẩn trương chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa xung đột, củng cố lòng tin chiến lược, giữ vững vai trò trung tâm và phát huy các cơ chế hợp tác thực chất để vững vàng trước các biến động chiến lược.

Không để ai bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên AI

Phiên thảo luận toàn thể thứ ba với chủ đề "Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ASEAN: Không để ai bỏ lại phía sau" đã thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà hoạch định chính sách trong nước và quốc tế tập trung phân tích những thách thức và cơ hội của trí tuệ nhân tạo (AI), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thu hẹp khoảng cách số và thúc đẩy hợp tác khu vực.

Phát biểu trực tuyến tại phiên họp, Ngoại trưởng Hàn Quốc Cho Hyun khẳng định thách thức lớn nhất của kỷ nguyên AI là bảo đảm mọi tầng lớp xã hội đều được tiếp cận và thụ hưởng lợi ích, chứ không chỉ dừng lại ở những đột phá kỹ thuật hay giá trị kinh tế. Đánh giá cao việc ASEAN đặt tính bao trùm vào trung tâm chuyển đổi số, ông Cho Hyun bày tỏ mong muốn đưa ASEAN thành đối tác trọng tâm trong hợp tác AI toàn cầu. Ông cũng nhắc tới các sáng kiến thiết thực nhằm thu hẹp khoảng cách số như dự án hạ tầng tính toán tại Indonesia hay Học viện Kỹ thuật số ASEAN - Hàn Quốc vừa khai trương cơ sở tại Việt Nam.

Dưới góc độ quốc tế, Tiến sĩ Mehdi Snene, Cố vấn Cấp cao cho Đặc phái viên của Tổng Thư ký Liên hợp quốc thuộc Văn phòng Liên hợp quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi cho rằng, không tồn tại một “tầm nhìn AI” duy nhất do lĩnh vực này rất đa dạng. Ông nhận định sự đa dạng trong cách tiếp cận của các nước ASEAN chính là một lợi thế để phát triển thế mạnh riêng và bổ trợ lẫn nhau. Tuy nhiên, để tận dụng sức mạnh này, ASEAN cần xây dựng một cơ chế quản trị chung và thể hiện tiếng nói thống nhất tại các diễn đàn toàn cầu về AI. Ông Mehdi Snene cũng dẫn chứng hiệu quả hợp tác thông qua dự án Sea Lion - nỗ lực xây dựng mô hình AI chung cho 10 quốc gia thành viên.

Chia sẻ kinh nghiệm từ châu Âu, bà Leonie Mader, chuyên gia AI thuộc Quỹ KAS (Đức) khuyến nghị các nước ASEAN nên tiếp cận quản trị AI dựa trên việc đánh giá mức độ rủi ro, tương tự cốt lõi của Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU). Bà nhấn mạnh các quốc gia cần lựa chọn và phát triển mô hình AI phù hợp với nhu cầu, thế mạnh thực tế của mình thay vì chạy theo xu hướng công nghệ một cách máy móc.

Đồng tình với quan điểm linh hoạt này, ông Darmain Segaran, Trưởng bộ phận AI Policy Lab thuộc Văn phòng AI Quốc gia Malaysia cho rằng ASEAN không nên áp đặt một mô hình AI duy nhất cho toàn khu vực. Thay vào đó, cần ưu tiên tăng cường khả năng kết nối và tương thích giữa các hệ thống, dựa trên định hướng chính sách và năng lực của từng quốc gia.

Chia sẻ về trường hợp của Việt Nam, ông Nguyễn Ánh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu Tổng hợp và Hội nhập Quốc tế (Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược thuộc Ban Chính sách, chiến lược Trung ương), nhận định Việt Nam có lợi thế của “người đi sau” khi tiếp cận trực tiếp công nghệ mới mà không chịu nhiều chi phí chuyển đổi. Mặc dù đang tích cực xây dựng khung pháp lý cho lĩnh vực mới mẻ này, Việt Nam vẫn cần giải quyết các rào cản liên quan đến chi phí triển khai AI quy mô lớn tại doanh nghiệp và sự thiếu hụt các tài liệu hướng dẫn thực tiễn.

Phiên thảo luận đã mở ra những hướng tiếp cận thực tiễn, qua đó khẳng định rằng việc tôn trọng sự đa dạng, chia sẻ nguồn lực và xây dựng cơ chế quản trị hiệu quả là nền tảng để ASEAN cùng kiến tạo một cộng đồng AI đổi mới, bao trùm và mang lại thịnh vượng chung.

*Cũng trong chiều 9/6, trong khuôn khổ AFF 2026 đã diễn ra phiên thảo luận chuyên đề “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối ASEAN”. Cuộc trao đổi tập trung vào những nhận định chiến lược giữa Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao và Giáo sư Diêm Học Thông từ Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc).

Tại phiên thảo luận, các đại biểu nhận định công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang "tái định nghĩa quyền lực quốc gia". Cạnh tranh giữa các nước lớn hiện nay không còn dựa trên ý thức hệ mà đã chuyển mạnh sang không gian mạng, nơi có nguy cơ hình thành hai hệ sinh thái công nghệ tách biệt.

Trong bối cảnh trật tự toàn cầu đang thiếu vắng lãnh đạo tuyệt đối, ASEAN tiếp tục được đánh giá là hình mẫu về duy trì nền hòa bình khu vực. Để giữ vững vị thế trong kỷ nguyên mới, ASEAN được khuyến nghị cần tập trung nâng cao uy tín chiến lược và năng lực quản trị quốc gia. Đồng thời, các nước trong khu vực phải coi trọng an ninh mạng và khẩn trương cải cách giáo dục nhằm đào tạo thế hệ trẻ làm chủ AI, biến thách thức công nghệ thành động lực phát triển.