Theo The Guardian, Thủ tướng Canada Mark Carney và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 30/10 công bố sáng kiến thành lập Liên minh vì Tương lai (Alliance for the Future) tại hội nghị thượng đỉnh ở Montreal. Liên minh hướng đến tập hợp các quốc gia có chung lợi ích và giá trị, đồng thời mở cửa cho những nước khác tham gia.
Phát biểu sau cuộc họp kéo dài hai ngày, hai nhà lãnh đạo nhận định quan hệ đối tác sâu rộng giữa Canada và EU có thể tạo ra sự ổn định và cơ hội hợp tác chưa từng có.
"Xã hội của chúng ta đang bị chao đảo bởi những cơn bão mới", ông Carney nói, đề cập đến khủng hoảng khí hậu, sự suy yếu của các chuẩn mực dân chủ và việc thương mại ngày càng bị sử dụng như một công cụ gây sức ép.
Giảm phụ thuộc vào Mỹ
Sáng kiến được công bố trong bối cảnh Canada và châu Âu tìm cách đa dạng hóa quan hệ đối tác, giảm phụ thuộc vào Mỹ trong thương mại, công nghệ và quốc phòng.
Căng thẳng thương mại với Washington thúc đẩy Ottawa tìm kiếm những đối tác mới. Bên cạnh đó, việc phụ thuộc vào các doanh nghiệp Mỹ trong những lĩnh vực chiến lược cũng làm dấy lên lo ngại về khả năng tự chủ của Canada.
Một trong những sự kiện đáng chú ý là việc tỷ phú Elon Musk hạn chế tốc độ kết nối Starlink và Starshield tại Ukraine hồi giữa tháng 10, gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động quân sự và quốc phòng của Kiev. Điều này khiến Thủ tướng Carney thêm lo ngại về nguy cơ công nghệ quốc phòng bị chi phối bởi các doanh nghiệp hoặc nhân vật có lợi ích chính trị đối lập.
Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), Canada cũng thúc đẩy hợp tác với châu Âu nhằm giảm sự phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ Mỹ.
Ông Carney dẫn kế hoạch sáp nhập giữa công ty AI Cohere của Canada và Aleph Alpha của Đức như một bước đi quan trọng. Doanh nghiệp mới dự kiến đặt hai trụ sở tại Berlin và Toronto. Chính phủ Canada cũng công bố khoản đầu tư vào Cohere trị giá lên tới 1,6 tỷ CAD.
"Chúng ta không chờ đợi tương lai của AI được quyết định ở một nơi nào đó khác bởi những người chúng ta không quen biết hoặc không tin tưởng", ông Carney nói hôm 29/10.
Ottawa và Brussels cũng đạt thỏa thuận đưa Canada tham gia mạng lưới siêu máy tính của châu Âu, cho phép các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu nước này sử dụng hệ thống máy tính hiệu năng cao để huấn luyện mô hình AI.
Mở rộng thị trường, hỗ trợ Ukraine
Bên cạnh hợp tác công nghệ và quốc phòng, Canada và EU đặt mục tiêu xây dựng thị trường hội nhập sâu rộng hơn, có quy mô hàng chục tỷ USD. Hai bên dự kiến giảm các rào cản thương mại, đi lại và mở rộng cơ hội giáo dục cho người dân.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho rằng khi thương mại trở thành công cụ gây sức ép kinh tế, các gia đình sẽ phải gánh chịu hậu quả, từ giá hàng hóa tại siêu thị đến chi phí mua ôtô.
Bà cũng cảnh báo những nhà cung cấp từng được xem là đối tác đáng tin cậy trong lĩnh vực năng lượng, khoáng sản thiết yếu và chất bán dẫn ngày càng bị biến thành công cụ gây sức ép.
Trong khi đó, ông Carney nhấn mạnh việc mở rộng cạnh tranh và lựa chọn sẽ giúp các bên xây dựng chuỗi cung ứng ổn định, tăng khả năng chống chịu trước những cú sốc kinh tế.
Tại hội nghị, Canada cũng cam kết đóng góp vào khoản vay hỗ trợ Ukraine trị giá 90 tỷ euro do châu Âu đề xuất, thể hiện sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa hai bên trong các vấn đề an ninh quốc tế.
Đề xuất quy chế thành viên liên kết gây tranh luận
Một nội dung đáng chú ý khác là khả năng Canada trở thành thành viên liên kết của EU. Đây là mô hình chưa có tiền lệ, nhưng được cả ông Carney và bà von der Leyen ủng hộ.
"Đây là quan hệ đối tác không nhằm chống lại bất kỳ ai, mà hướng đến sức mạnh chung", bà von der Leyen nhấn mạnh.
Tuy nhiên, phạm vi và quyền hạn của quy chế này vẫn chưa được xác định. Hai bên dự kiến tiếp tục thảo luận và đưa ra định hướng cụ thể tại hội nghị thượng đỉnh năm 2027.
Đề xuất cũng vấp phải sự dè dặt từ một số thành viên EU, trong đó có Đức. Các nước lo ngại danh nghĩa thành viên liên kết không có giá trị pháp lý rõ ràng có thể gây nhầm lẫn với quy trình gia nhập EU của những quốc gia ứng viên.
Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đánh giá Canada là quốc gia ngoài châu Âu có nhiều điểm tương đồng với EU nhất, đồng thời kỳ vọng hai bên xây dựng mối quan hệ liên kết sâu sắc chưa từng có.
Trong khi đó, hội nghị cũng gây tranh cãi tại tỉnh Quebec của Canada. Thủ hiến Paul St-Pierre Plamondon, thuộc đảng ly khai Parti Québécois, đã bỏ qua sự kiện sau khi chính phủ liên bang từ chối để ông phát biểu công khai.
Ông chỉ trích Ottawa không trao cho Quebec vai trò đại diện xứng đáng, cho rằng việc được mời ngồi tại bàn danh dự không thể thay thế quyền tham gia thực chất vào các quyết định liên quan đến lợi ích của tỉnh bang.
Liên minh mới được kỳ vọng trở thành "mái che bảo vệ" giúp các quốc gia thành viên ứng phó với một thế giới ngày càng bất ổn. Tuy nhiên, sáng kiến này vẫn cần vượt qua những khác biệt về lợi ích và cách thức hợp tác để chuyển các cam kết chính trị thành kết quả thực tế.
