Trước những yêu cầu phát triển mới, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, kiến tạo môi trường phát triển văn hóa, trong đó có định hướng xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong chia sẻ, Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành cách đây 20 năm và đã trải qua 5 lần sửa đổi. Tuy nhiên, trước sự biến đổi nhanh chóng của xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt trong thời kỳ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), lĩnh vực sở hữu trí tuệ đang đứng trước những bước ngoặt lớn, kéo theo nhiều vấn đề mới, tranh cãi và vướng mắc không chỉ ở Việt Nam mà còn trên phạm vi toàn cầu.
Thực tiễn này đòi hỏi phải kịp thời hoàn thiện thể chế để giải quyết những vấn đề đặt ra, bảo đảm sự phát triển không bị bó hẹp, không đi chệch hướng; đồng thời bảo vệ quyền tác giả, khơi thông nguồn lực sáng tạo, tạo ra những giá trị thiết thực đóng góp cho sự phát triển văn hóa, kinh tế sáng tạo và kinh tế đất nước.
Chia sẻ về tốc độ phát triển của công nghệ, Thứ trưởng Hồ An Phong kể lại chuyến tham dự Hội nghị Bộ trưởng APEC tại Jeju (Hàn Quốc), với sự tham gia của 21 Bộ trưởng phụ trách lĩnh vực kinh tế sáng tạo. Tại hội nghị, một nghệ sĩ, đạo diễn kiêm nhà sản xuất phim đã trình chiếu trailer dài khoảng 2 phút của một bộ phim bom tấn và chia sẻ về sự thay đổi trong quy trình sản xuất nhờ ứng dụng AI.
Theo đó, trước đây, để sản xuất một bộ phim bom tấn, ê-kíp cần khoảng 40 - 50 người, thời gian 2 năm và kinh phí 20 triệu USD. Trong khi đó, với sự hỗ trợ của công cụ AI, một đạo diễn cùng 5 nhân viên có thể hoàn thành bộ phim chỉ trong 2 tháng với chi phí thấp hơn rất nhiều, nhưng vẫn tạo ra sản phẩm có chất lượng tương đương những bộ phim bom tấn khác.
Từ ví dụ này, Thứ trưởng Hồ An Phong cho rằng, công nghệ AI đang tạo ra những thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi các ngành, lĩnh vực phải chủ động thích ứng. Nếu không tiếp cận những xu thế mới và ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, chúng ta có nguy cơ lạc hậu, tụt hậu, thậm chí bị bỏ lại phía sau.
Trong bối cảnh Đảng và Chính phủ thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nhiều ngành, lĩnh vực cần nỗ lực vươn lên để bắt kịp thế giới. Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Hồ An Phong, văn hóa là lĩnh vực Việt Nam có nhiều lợi thế để phát huy bản sắc và khẳng định vị thế trên trường quốc tế.
“Riêng về văn hóa, hoàn toàn chúng ta có thể sánh ngang với người ta. Văn hóa không có cao thấp, văn hóa là sự khác nhau. Cho nên nếu có văn hóa và du lịch thì có thể đi ra thế giới một cách nhanh nhất. Văn hóa của chúng ta đặc sắc, riêng có của Việt Nam. Chúng ta có tài nguyên vô tận, tài nguyên rất quý giá được đúc kết hàng nghìn đời của cha ông. Nếu chúng ta biến cái đó thành sản phẩm, biến cái đó thành nguồn lực thì chúng ta hoàn toàn có thể đóng góp một cách tích cực vào phát triển kinh tế…”, Thứ trưởng Hồ An Phong nhấn mạnh.
Thứ trưởng cũng cho rằng, việc xây dựng môi trường bản quyền bình đẳng, đúng pháp luật là điều kiện quan trọng để thúc đẩy phát triển và sáng tạo. Nếu quyền lợi của người sáng tạo không được bảo vệ, trong khi các chủ thể khác hưởng lợi từ thành quả sáng tạo, hoạt động sáng tạo sẽ khó phát triển bền vững.
Trước những thách thức hiện nay, Thứ trưởng Hồ An Phong nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, kịp thời cập nhật các vấn đề mới phát sinh, trong đó có những vấn đề liên quan đến AI, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo và phát triển kinh tế sáng tạo.
Báo cáo tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả chia sẻ, trong giai đoạn 2021 – 2026, công tác xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan đã được quan tâm đặc biệt.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu xây dựng nội dung quyền tác giả, quyền liên quan trong 2 luật; chủ trì xây dựng 4 nghị định và ban hành theo thẩm quyền 3 thông tư. Hiện nay, Việt Nam tham gia 8 điều ước quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan, 3 hiệp định song phương và nhiều hiệp định thương mại tự do có nội dung quyền tác giả, quyền liên quan.
Hiện nay, Việt Nam có 6 tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan. Các tổ chức đã từng bước chuyên nghiệp hóa, đóng vai trò kết nối giữa tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan và những người khai thác, sử dụng. Đặc biệt, Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam đã đạt doanh thu tiền bản quyền trên 1.519 tỷ đồng trong giai đoạn 2021 – 2025; riêng năm 2025 đã đạt trên 424 tỷ đồng.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, thời gian qua, Cục cũng xác định 7 nhóm vướng mắc còn đang tồn tại:
Thứ nhất là xác định chủ thể, phạm vi, chứng minh quyền đối với tác phẩm có nhiều người tham gia, tác phẩm theo hợp đồng, đặt hàng hoặc sử dụng ngân sách nhà nước, cũng như tác phẩm có AI hỗ trợ.
Thứ hai chưa xác định rõ ràng điều kiện sử dụng, sao chép, chia sẻ và huấn luyện AI.
Thứ ba khai thác, cấp phép, phân chia tiền thưởng trong mô hình đa nền tảng, xuyên biên giới, kể cả quyền đối với tác phẩm gốc và quyền chuyển nhượng bán lại tác phẩm.
Thứ tư xác định phạm vi ủy quyền, cấp phép, mức thu đối với quản lý tập thể.
Thứ năm thiếu sự đồng bộ dữ liệu về tác phẩm, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan, việc ủy quyền, cấp phép sử dụng và thanh toán.
Thứ sáu khó lượng hóa doanh thu, lợi nhuận thất thoát, giá trị quyền bị xâm phạm và thời hạn.
Thứ bảy xử lý vi phạm số nhanh, ẩn danh, tái diễn và xuyên biên giới, cũng như trách nhiệm của các nền tảng và thu thập chứng cứ.
Bên cạnh các vướng mắc về pháp luật, còn có vướng mắc trong công tác tổ chức thực thi. Công tác quản lý và thực thi bản quyền trên môi trường số còn hạn chế; sự phối hợp giữa các cơ quan chưa đồng bộ; năng lực chuyên sâu, kinh phí và công cụ kỹ thuật còn thiếu; nhận thức và thực hiện quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan và người sử dụng chưa đồng đều. Các cơ quan báo chí, truyền hình, sản xuất nội dung số gặp khó khăn trong quản trị khối lượng tác phẩm lớn, phát tán nhanh, đa nền tảng.
