Đình Hùng Lô, với lịch sử gần 400 năm, không chỉ là công trình kiến trúc cổ kính tiêu biểu của vùng trung du Bắc Bộ, mà còn là không gian lưu giữ và thực hành Hát Xoan, loại hình nghệ thuật dân gian gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Sự kết hợp giữa di sản vật thể và phi vật thể đã tạo nên một điểm đến giàu giá trị văn hóa, hấp dẫn du khách trong hành trình về với Phú Thọ.
Hát Xoan, còn được gọi là “Khúc môn đình”, có nguồn gốc từ thời đại Vua Hùng, gắn với nghi lễ thờ thần, cầu mùa và sinh hoạt cộng đồng của cư dân Văn Lang xưa. Trải qua nhiều thế hệ, loại hình nghệ thuật này vẫn được gìn giữ, trao truyền, trở thành niềm tự hào của người dân Đất Tổ.
Nghệ nhân phường Xoan biểu diễn nhịp phách trong không gian đình cổ Hùng Lô, tái hiện nghi lễ truyền thống thời Hùng Vương.
Các đào, kép trình diễn “Khúc môn đình” dưới mái đình cổ, giữ nguyên lề lối diễn xướng cổ truyền.
Nghệ nhân hát Xoan với đạo cụ truyền thống trong nghi lễ dâng rượu, thể hiện tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng.
Du khách theo dõi biểu diễn hát Xoan trong không gian đình làng, cảm nhận giá trị di sản văn hóa Đất Tổ.
Tại đình Hùng Lô, Hát Xoan mang sức cuốn hút riêng nhờ sự hòa quyện giữa âm nhạc, ca từ và vũ đạo mộc mạc. Các làn điệu được thể hiện chậm rãi, sâu lắng, cùng những động tác uyển chuyển nhưng trang trọng của đào và kép, tái hiện rõ nét đời sống văn hóa của cư dân trung du.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, trùm phường nữ duy nhất của tỉnh, đang dẫn dắt một phường Xoan với 117 thành viên, gồm nhiều thế hệ. Có gia đình duy trì tới 5 thế hệ theo nghề, với thành viên nhỏ tuổi chỉ 3–4 tuổi, trong khi người cao tuổi đã ngoài 90. Điều này cho thấy sức sống bền bỉ của di sản không nằm ở kỹ thuật cầu kỳ, mà ở chính sự giản dị, mộc mạc và tính kế thừa.
Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch đang dẫn dắt một phường Xoan với 117 thành viên.
Du khách đến với Hùng Lô không chỉ được thưởng thức, mà còn có thể trực tiếp tham gia vào các làn điệu Xoan. Chị Phạm Thanh Thủy (Hà Nội) chia sẻ, việc được hòa mình vào điệu múa, nghe lời ca và được nghệ nhân mời rượu khiến chị cảm nhận rõ nét sự gần gũi, ấm áp, như trở thành một phần của không gian văn hóa nơi đây.
Hiện nay, ba hình thức diễn xướng Hát Xoan vẫn được bảo tồn nguyên vẹn gồm: hát thờ cúng Vua Hùng; hát nghi lễ cầu mùa, cầu sức khỏe; và hát hội để nam nữ giao duyên. Trong không gian đình cổ, từng câu hát, nhịp phách như chạm đến chiều sâu tâm thức, khơi dậy sự thành kính của mỗi người khi hành hương về nguồn.