Khi AI trở thành công cụ công nghiệp hóa lừa đảo
Trong cảnh báo đưa ra ngày 16/3, Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế (INTERPOL) cho biết lừa đảo tài chính hiện là một trong những loại tội phạm xuyên quốc gia nghiêm trọng nhất và biến đổi nhanh nhất trên thế giới, gây ra những hậu quả đáng kể về kinh tế và con người. Các trung tâm lừa đảo, vốn từng là hiện tượng tập trung ở một số khu vực, hiện đã được phát hiện trên toàn thế giới, liên quan đến hàng trăm nghìn người. Đáng chú ý, các hình thức lừa đảo có ứng dụng AI được đánh giá có khả năng sinh lợi cao gấp 4,5 lần so với các phương thức không sử dụng AI. Đặc biệt, AI có thể hỗ trợ tội phạm tự động hóa nhiều công đoạn, từ tìm kiếm mục tiêu, xây dựng kịch bản tiếp cận đến triển khai các yêu cầu chuyển tiền. Nói cách khác, như đánh giá của Tổng Thư ký INTERPOL Valdecy Urquiza, “với sự hỗ trợ của AI, các công cụ kỹ thuật số chi phí thấp và sự gia tăng hợp tác giữa các tổ chức tội phạm trên toàn cầu, chúng ta đang chứng kiến quá trình công nghiệp hóa hoạt động lừa đảo”.
Điểm nguy hiểm của AI không chỉ nằm ở khả năng tạo ra giọng nói hoặc hình ảnh giả, mà còn ở việc giúp đối tượng lừa đảo xây dựng hàng loạt kịch bản được cá nhân hóa với chi phí thấp. Một thủ đoạn vốn cần nhiều người trực tiếp thực hiện nay có thể được tự động hóa ở nhiều công đoạn, khiến việc phát hiện và ngăn chặn trở nên khó khăn hơn. Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu thuộc Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, các vụ lừa đảo thường xuất hiện ba bước: mượn danh, gài bẫy và dẫn tiền đi. Đối tượng dựng vỏ bọc cơ quan công quyền, ngân hàng hoặc người quen; tạo tình huống khẩn cấp khiến nạn nhân hoảng sợ; sau đó hướng dẫn chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin xác thực. AI có thể khuếch đại từng bước bằng giọng nói giả, hình ảnh giả và nội dung được cá nhân hóa. Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, tội phạm trước hết tìm cách chiếm quyền quyết định của nạn nhân. Trong khi đó, Tổng Thư ký INTERPOL nhấn mạnh: “Cái giá của tội phạm tài chính không chỉ là tiền bạc mà còn là toàn bộ tiền tiết kiệm cả đời của người dân, phẩm giá của họ và trong trường hợp tồi tệ nhất là cả tính mạng”.
Tội phạm số khai thác AI để thao túng nạn nhân
Tội phạm mạng tại Việt Nam đang khai thác AI để giả mạo danh tính, tạo dựng tình huống khẩn cấp và thao túng tâm lý nạn nhân, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Trong tham luận gửi hội thảo “Kết nối thông minh - Kiến tạo hệ sinh thái số” ngày 14/10 tại Hà Nội, đại diện Cục An ninh mạng (A05), Bộ Công an cảnh báo các đối tượng sử dụng công nghệ giả mạo hình ảnh (deepfake), giọng nói (deepvoice) và thông tin cá nhân để xây dựng những kịch bản lừa đảo tinh vi, liên quan đến tuyển sinh, học bổng, du học, việc làm thêm và giao dịch ngân hàng.
Đáng lo ngại, AI đang làm gia tăng hiệu quả của những thủ đoạn thao túng tâm lý vốn đã tồn tại. Các đối tượng giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc tòa án, cáo buộc nạn nhân liên quan đến vụ án hình sự, sau đó đe dọa, yêu cầu giữ bí mật, tự cô lập và chuyển tiền để “chứng minh tài chính”, dẫn đến các vụ “bắt cóc online”. Không chỉ trực tiếp lừa đảo, tội phạm còn khai thác hệ thống thanh toán số để che giấu và luân chuyển dòng tiền bất hợp pháp. Các đối tượng dụ dỗ học sinh, sinh viên cho thuê hoặc bán tài khoản ngân hàng để nhận hoa hồng, sau đó sử dụng những tài khoản này phục vụ lừa đảo và rửa tiền. Đồng thời, chúng tìm cách chiếm đoạt SIM điện thoại, mã OTP, tài khoản ngân hàng và mạng xã hội, kết hợp giọng nói hoặc hình ảnh giả để yêu cầu người thân chuyển tiền. Những thủ đoạn này cho thấy phòng chống gian lận không thể chỉ dựa vào khả năng nhận diện nội dung giả mạo, mà cần kết hợp cảnh báo sớm, xác minh danh tính, kiểm soát giao dịch bất thường và trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho người dân.
Kinh nghiệm của Singapore: Công nghệ phải đi cùng sự phối hợp của con người
Kinh nghiệm Singapore cho thấy chống lừa đảo hiệu quả không chỉ dựa vào AI, mà còn cần tự động hóa quy trình, chia sẻ thông tin nhanh và phối hợp can thiệp trực tiếp giữa cảnh sát với ngân hàng. Theo Cảnh sát Singapore ngày 7/7, Trung tâm Chống lừa đảo (ASC) thuộc Bộ Chỉ huy An ninh mạng của Lực lượng Cảnh sát Singapore (SPF) đã phối hợp với 5 ngân hàng gồm DBS, UOB, OCBC, Standard Chartered Bank và GXS để triển khai công nghệ tự động hóa quy trình bằng robot (RPA) trong một chiến dịch chung kéo dài hai tháng. Chiến dịch đã ngăn chặn thành công hơn 600 vụ lừa đảo thuộc nhiều hình thức khác nhau, bao gồm giả danh quan chức chính phủ, lừa đảo đầu tư, tuyển dụng, thương mại điện tử và cho thuê bất động sản. Từ ngày 1/5 - 30/6, các cán bộ ASC và những ngân hàng tham gia đã gửi hơn 3.800 tin nhắn SMS cảnh báo tới hơn 3.300 khách hàng ngân hàng được xác định có nguy cơ trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo. Những biện pháp can thiệp kịp thời này đã giúp ngăn chặn nguy cơ thiệt hại hơn 38 triệu SGD, số tiền mà nếu không được can thiệp có thể đã bị chuyển cho các đối tượng lừa đảo. Sự hợp tác này cho phép ASC và các ngân hàng đối tác trao đổi thông tin nhanh chóng, qua đó xác định sớm những người có nguy cơ bị lừa đảo và can thiệp kịp thời nhằm bảo vệ tài sản của họ.
Ngoài việc gửi tin nhắn SMS cảnh báo, Singapore còn ứng dụng AI để phát hiện các trang web lừa đảo trước khi người dân trở thành nạn nhân. Trong báo cáo cập nhật ngày 12/5, Cơ quan Công nghệ Chính phủ Singapore (GovTech) cho biết để bảo vệ người dùng Internet khỏi các trang web lừa đảo, nước này đã xây dựng Hệ thống Phân tích lừa đảo và Can thiệp chiến thuật (SATIS). SATIS sử dụng công nghệ AI và học máy để hỗ trợ phát hiện, phân tích và ngăn chặn các trang web lừa đảo. Hệ thống có khả năng phân tích hơn 400.000 trang web mỗi ngày, với thời gian xử lý khoảng 3-5 giây cho mỗi trang và độ chính xác được công bố trên 90%. Theo GovTech Singapore, quy trình kết hợp đánh giá của con người và máy trong hệ thống SATIS có tỷ lệ cảnh báo sai dưới 0,1%. Đáng chú ý, người dùng cũng có thể đóng góp dữ liệu bằng cách báo cáo các trang web đáng ngờ thông qua ứng dụng ScamShield.
Hướng tới một hệ miễn dịch số
Cuộc đua AI chống AI trong phòng, chống gian lận tài chính không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh thuật toán, mà còn ở khả năng phát hiện sớm, phối hợp nhanh và bảo vệ người dân hiệu quả. Với Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, gắn với bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian số. Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu triển khai các nhiệm vụ có sản phẩm, kết quả thực chất và khả năng kiểm chứng. Vận dụng những định hướng này vào phòng, chống gian lận, hiệu quả của AI cần được đánh giá bằng tỷ lệ phát hiện chính xác, tỷ lệ cảnh báo sai, thời gian can thiệp và giá trị thiệt hại được ngăn ngừa, thay vì chỉ dựa trên số lượng mô hình hoặc quy mô dữ liệu xử lý.
Để hình thành hệ miễn dịch số, Việt Nam cần xây dựng cơ chế chia sẻ tín hiệu gian lận giữa ngân hàng, trung gian thanh toán, nhà mạng và cơ quan chức năng, đồng thời phát triển các công cụ AI có khả năng nhận diện giao dịch bất thường, nội dung giả mạo tiếng Việt và hành vi thao túng tâm lý. Việc chia sẻ thông tin phải giới hạn trong phạm vi cần thiết, tuân thủ quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân và xác định rõ trách nhiệm của từng bên. Đặc biệt, cần có cơ chế xác minh thủ công, xử lý cảnh báo sai và giải quyết khiếu nại kịp thời để bảo vệ những giao dịch hợp pháp. Kinh nghiệm Singapore cho thấy công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với phối hợp liên ngành và sự can thiệp của con người. Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, người dân cần hình thành phản xạ “Dừng - Khóa - Lưu - Báo” khi nghi ngờ bị lừa đảo. Chỉ khi công nghệ, thể chế và kỹ năng cộng đồng cùng phát huy tác dụng, hệ miễn dịch số mới có thể trở thành lá chắn bảo vệ tài sản, quyền lợi của người sử dụng và củng cố niềm tin trong nền kinh tế số.
