Khi AI thiếu những hàng rào an toàn của sản phẩm thông thường
Theo hãng thông tấn Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ ngày 12/10, trong chương trình podcast Big Boss Interview của BBC đăng phát ngày 11/10, ông Smith nhận định máy giặt và thậm chí những hộp sữa bán trong cửa hàng đang phải tuân thủ các yêu cầu kiểm tra, bảo đảm an toàn cụ thể hơn AI. Phép so sánh này nhằm nhấn mạnh sự khác biệt giữa những sản phẩm đã có cơ chế kiểm định quen thuộc với một công nghệ đang được triển khai ngày càng rộng nhưng hệ thống giám sát còn trong quá trình hoàn thiện.
Đề xuất đáng chú ý của ông Smith là phải duy trì khả năng can thiệp của con người ngay cả khi AI được trao quyền tự thực hiện nhiệm vụ. Chủ tịch Microsoft kêu gọi các công ty phát triển cơ chế ngắt khẩn cấp (kill switch), cho phép tạm dừng hoặc hạn chế hoạt động của hệ thống khi phát hiện nguy cơ mất kiểm soát. Đây không chỉ là một tính năng kỹ thuật mà còn phản ánh nguyên tắc quản trị: con người phải có quyền kiểm soát thực tế đối với công nghệ do mình triển khai.
Bên cạnh cơ chế ngắt khẩn cấp, Chủ tịch Microsoft còn đề xuất thiết lập trách nhiệm báo cáo sự cố và kiểm định an toàn độc lập. Ông Smith kêu gọi ban hành quy định yêu cầu doanh nghiệp báo cáo những trường hợp AI có hành vi nguy hiểm, thông báo cho người bị ảnh hưởng và tạo điều kiện để cơ quan chức năng đánh giá độc lập các hệ thống mới. Những đề xuất này hướng tới việc chuyển an toàn AI từ cam kết tự nguyện của nhà phát triển sang cơ chế trách nhiệm có thể giám sát và kiểm chứng.
Điểm đáng quan tâm trong cảnh báo của Chủ tịch Microsoft là rủi ro AI không còn giới hạn ở việc tạo ra nội dung sai lệch. Khi các tác nhân AI có khả năng truy cập công cụ, tương tác với hệ thống bên ngoài và tự thực hiện nhiều bước công việc, những hành vi ngoài dự kiến có thể gây hậu quả trong thực tế. Đây là một trong những lý do khiến ông Smith kêu gọi xây dựng cơ chế can thiệp trước khi sự cố nghiêm trọng xảy ra.
Từ cảnh báo của Microsoft đến yêu cầu thực hiện Nghị quyết 57
Cảnh báo của Chủ tịch Microsoft cho thấy phát triển AI cần gắn với xây dựng năng lực kiểm soát rủi ro, thay vì coi an toàn là công việc chỉ thực hiện sau khi công nghệ đã được triển khai. Theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Nghị quyết 57 xác định AI thuộc nhóm công nghệ chiến lược cần từng bước làm chủ, đồng thời yêu cầu bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin là nhiệm vụ xuyên suốt, không thể tách rời quá trình phát triển.
Nguyên tắc phát triển công nghệ đi đôi với bảo đảm an toàn được cụ thể hóa rõ hơn trong Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ban hành ngày 7/7/2026. Thông báo 24 yêu cầu không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, mọi hệ thống số, cơ sở dữ liệu và nền tảng số phải được thiết kế, xây dựng và vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu. Đây là cơ sở chính sách quan trọng để nghiên cứu đưa các cơ chế kiểm soát AI vào ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ bổ sung biện pháp khắc phục sau khi sự cố xảy ra.
Theo Tiến sĩ Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội (Hanoisme), kiểm soát AI cần dựa trên ba nền tảng: chất lượng dữ liệu, quản trị và quy trình, cùng vai trò quyết định của con người.
Trước hết, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh nhấn mạnh yêu cầu làm tốt công tác dữ liệu. Liên hệ với việc triển khai Đề án 06 của Chính phủ, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh cho rằng dữ liệu cần bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”. Đây là nền tảng đầu tiên cần được chú trọng khi đưa AI vào ứng dụng và thiết lập cơ chế kiểm soát.
Tiếp đó, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh đề cao việc xây dựng quy trình quản trị rõ ràng, xác định cụ thể từng bước thực hiện để hạn chế tình trạng bỏ lọt thông tin hoặc mất khả năng kiểm soát khi sử dụng AI. Đồng thời, việc kiểm soát phải được thực hiện từ đầu đến cuối, với trách nhiệm và phương tiện kiểm soát được xác định rõ. Theo Tiến sĩ Mạc Quốc Anh, con người phải giữ vai trò đưa ra quyết định trong quá trình này.
Từ ba nền tảng mà Tiến sĩ Mạc Quốc Anh nhấn mạnh, yêu cầu tiếp theo là chuyển các nguyên tắc kiểm soát AI thành những cơ chế có thể áp dụng và kiểm chứng trong thực tế. Trên phương diện chính sách, Việt Nam có thể nghiên cứu ba nhóm giải pháp tương ứng với những rủi ro đang nổi lên: bảo đảm khả năng can thiệp của con người, thiết lập trách nhiệm báo cáo sự cố và tổ chức đánh giá an toàn độc lập đối với các hệ thống AI có nguy cơ cao.
Đối với các hệ thống AI có khả năng tự thực hiện hành động, cần xác định rõ phạm vi quyền hạn và thiết lập cơ chế để con người có thể giám sát, tạm dừng hoặc ngắt hoạt động khi xuất hiện bất thường. Cơ chế này cần được kiểm tra trong điều kiện vận hành thực tế, thay vì chỉ tồn tại như một chức năng được nhà phát triển công bố.
Cùng với đó, cần nghiên cứu cơ chế báo cáo sự cố AI theo mức độ nghiêm trọng, quy định rõ trách nhiệm của đơn vị phát triển, cung cấp và triển khai hệ thống. Việc lưu vết hoạt động, bảo vệ dữ liệu liên quan và thông báo cho những người bị ảnh hưởng cần được xem xét như những thành phần của quy trình ứng phó sự cố.
Đối với các hệ thống AI có nguy cơ cao, đặc biệt trong những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn con người, quyền lợi của công dân hoặc hoạt động của hạ tầng thiết yếu, cần nghiên cứu cơ chế đánh giá độc lập trước khi triển khai và kiểm tra định kỳ trong quá trình vận hành. Mức độ kiểm soát cần tương xứng với rủi ro, tránh áp dụng cùng một yêu cầu cho mọi ứng dụng AI.
Nói tóm lại, cảnh báo của Chủ tịch Microsoft cho thấy năng lực làm chủ AI không chỉ được đo bằng khả năng phát triển và ứng dụng công nghệ, mà còn bằng khả năng nhận diện, kiểm soát và xử lý những rủi ro do công nghệ tạo ra. Đối với Việt Nam, thực hiện Nghị quyết 57 vì vậy cần gắn phát triển AI với quản trị dữ liệu, kiểm soát quy trình và bảo đảm quyền can thiệp thực chất của con người. An toàn phải trở thành một yêu cầu ngay từ thiết kế, thay vì là biện pháp khắc phục sau khi sự cố xảy ra.
