Theo truyền thông Nga ngày 12/10, quyết định đột ngột của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm đình chỉ các biện pháp trừng phạt nguồn cung dầu diesel của Nga dường như mâu thuẫn với những động thái gần đây của Mỹ, trong đó có việc thông qua dự luật trừng phạt mới cứng rắn nhằm gia tăng sức ép đối với Nga. Trong khi một số người cho rằng hành động đảo chiều này bắt nguồn từ tính khó đoán của Tổng thống Trump, những người khác lại nhìn thấy một chính sách mới hoặc bằng chứng cho thấy chính quyền Mỹ thay đổi căn bản trong cách tiếp cận vấn đề Ukraine.
Tuy nhiên, để hiểu những gì đang diễn ra, cần nhìn xa hơn những biểu hiện khác thường trong các động thái của Tổng thống Mỹ.
Lời giải thích hợp lý nhất cho động thái đảo chiều mới nhất của ông Trump nằm ở chính trường Mỹ, trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Quốc hội chỉ còn chưa đầy một tháng nữa sẽ diễn ra và đảng Cộng hòa đang đối mặt với triển vọng khó khăn. Ông Trump tỏ ra thờ ơ, nhưng nếu mất quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội, ông sẽ phải đối mặt với hai năm xung đột chính trị và nhiều trở ngại.
Có lẽ ông hiểu rằng trước khi cử tri đi bỏ phiếu, gần như không còn triển vọng cải thiện căn bản tình hình kinh tế, đặc biệt là giá cả hàng hóa tiêu dùng. Vì vậy, trước mắt, điều quan trọng là tạo ra tác động về mặt tâm lý.
Nga không phải là quốc gia đầu tiên mà Mỹ tiếp cận nhằm tăng nguồn cung nhiên liệu cho thị trường quốc tế. Càng có nhiều thỏa thuận để công bố, ông Trump càng có thêm cơ hội tuyên bố rằng Nhà Trắng đang nỗ lực không ngừng để bảo vệ người dân Mỹ bình thường trước tình trạng giá cả leo thang.
Thế giới sẽ sớm biết cách tiếp cận này có hiệu quả hay không. Tuy nhiên, không có gì đặc biệt phi lý trong động thái mới nhất đó, bởi ông Trump đang theo đuổi mục tiêu chính trị có chủ đích. Quyết định mới nhất mâu thuẫn với những tuyên bố trước đây không khiến ông bận tâm.
Ngoài triển vọng đáng hoan nghênh về nguồn thu ngân sách bổ sung, động thái này có ý nghĩa ở một số khía cạnh đối với Nga.
Các chuyên gia thuộc dự án Vatfor đã chỉ ra một diễn biến quan trọng: lần đầu tiên kể từ khi xung đột nổ ra, Tổng thống Mỹ đưa ra một quyết định quan trọng liên quan đến Nga mà không coi vấn đề Ukraine là yếu tố quyết định.
Cho đến nay, vấn đề Ukraine gần như gắn liền với mọi khía cạnh trong chính sách của Mỹ đối với Nga. Nhưng lần này, vấn đề đó không chỉ bị gạt sang một bên mà quyết định của Mỹ còn trực tiếp đi ngược lại lợi ích của Ukraine vào thời điểm đặc biệt khó khăn đối với nước này.
Đó là lý do giới lãnh đạo Ukraine phẫn nộ, bởi theo cách nhìn của Ukraine, Mỹ đã hành xử không công bằng.
Có lẽ thay đổi này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân chính dường như là do nhà lãnh đạo Ukraine Volodymyr Zelensky không muốn đáp ứng yêu cầu của Mỹ về việc chấm dứt tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của Nga.
Các cuộc tấn công này đã trở thành một trong những công cụ tác chiến chủ yếu của Ukraine, trong khi những yêu cầu của Mỹ về việc hạn chế hoạt động đó phần lớn không được đáp lại.
Trong khi đó, ông Trump ngày càng tập trung vào nguồn cung dầu mỏ của Nga và muốn coi đây là giải pháp để ứng phó với tình trạng giá nhiên liệu tăng cao. Tầm quan trọng của nguồn cung dầu bổ sung của Nga không quá nhiều vì lượng dầu này khó có thể tự mình làm thay đổi đáng kể thị trường toàn cầu. Dù vậy, rõ ràng ông Trump đã đi đến kết luận rằng ông Zelensky phải chịu trách nhiệm về việc khiến tình hình thêm trầm trọng.
Một khi Tổng thống Mỹ đã đi đến kết luận như vậy, việc thuyết phục ông thay đổi quan điểm sẽ trở nên cực kỳ khó khăn. Vì thế, trước mắt, những phản đối của Ukraine đơn giản là bị bỏ qua.
Vấn đề có ý nghĩa hệ trọng hơn liên quan đến hoạt động hỗ trợ tình báo của Mỹ. Để ngăn chặn hoặc ít nhất giảm đáng kể các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các mục tiêu của Nga, Mỹ sẽ phải hạn chế lượng thông tin tình báo cung cấp cho Ukraine. Trên thực tế, phần lớn thông tin này được sử dụng để hỗ trợ xác định mục tiêu tấn công.
Ông Trump từng cho thấy sẵn sàng sử dụng công cụ này khi tạm đình chỉ hợp tác tình báo trong vài ngày cách đây khoảng một năm rưỡi nhằm gây sức ép lên giới lãnh đạo Ukraine.
Tuy nhiên, ngừng hợp tác trong thời gian dài hơn sẽ là vấn đề hoàn toàn khác. Động thái đó sẽ đánh dấu thay đổi thực sự trong cách tiếp cận của Mỹ đối với cuộc xung đột, trên thực tế tạo khoảng cách giữa Mỹ và Ukraine. Dẫu vậy, vẫn chưa rõ liệu ông Trump có sẵn sàng đi đến bước này hay không.
Hiện nay đang có một liên minh gồm nhiều bên mà các bên này có lợi ích khi duy trì đường hướng hiện nay. Liên minh này bao gồm ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, các công ty công nghệ ngày càng có ảnh hưởng, các chính phủ châu Âu và những đồng minh chính trị tại Mỹ.
Ông Trump đã vấp phải sự phản kháng từ những lực lượng này trong nỗ lực trước đây nhằm thúc đẩy thỏa thuận theo định hướng của mình sau hội nghị thượng đỉnh với Tổng thống Nga Vladimir Putin ở Alaska. Sáng kiến đó cuối cùng không đạt được nhiều kết quả. Vì vậy, vẫn cần chờ xem nỗ lực hiện nay có đạt kết quả khả quan hơn hay không.
Nếu Mỹ không sẵn sàng duy trì sức ép đối với Ukraine trong thời gian dài, sáng kiến mới nhất có thể dần mất đà. Khả năng này càng lớn sau cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ, khi giá trị chính trị trước mắt của việc công bố các thành tựu của tổng thống sẽ suy giảm.
Do đó, câu hỏi mang tính quyết định là liệu giới lãnh đạo Mỹ có thể buộc các đối tác đi theo hướng mà Mỹ cho là cần thiết hay không. Nếu làm được điều đó, cơ hội thúc đẩy các cuộc đàm phán tiếp theo nhằm tìm kiếm giải pháp cho cuộc xung đột Nga - Ukraine có thể xuất hiện.
Còn một kết luận thứ hai đặc biệt quan trọng đối với Nga, bởi những động thái mới nhất của Mỹ hé lộ phần nào triển vọng phát triển quan hệ Nga - Mỹ sau khi giai đoạn quân sự của cuộc xung đột kết thúc.
Hệ thống các biện pháp trừng phạt khổng lồ áp đặt lên Nga khó có khả năng biến mất hoàn toàn. Việc dỡ bỏ các biện pháp này sẽ vô cùng khó khăn cả về thủ tục lẫn chính trị, bởi quá nhiều hạn chế đã được đưa vào luật pháp và trở thành một phần trong hoạt động của các thể chế.
Thay vào đó, các biện pháp trừng phạt có thể vẫn chính thức được duy trì, trong khi việc thực thi sẽ được quyết định tùy theo hoàn cảnh. Theo đó, khi một biện pháp hạn chế cụ thể xung đột với lợi ích của Mỹ, Mỹ có thể đình chỉ việc áp dụng biện pháp đó. Nhưng khi tình hình thay đổi, biện pháp này có thể được khôi phục.
Nói cách khác, các biện pháp trừng phạt sẽ trở thành công cụ có thể được kích hoạt hoặc vô hiệu hóa tùy theo những yêu cầu chính trị và kinh tế trước mắt, thay vì là biểu hiện lâu dài của chính sách bất biến. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa cách tiếp cận của Mỹ và châu Âu.
Nhìn chung, người Mỹ thể hiện tính thực dụng cao hơn. Họ hoàn toàn có thể mạnh mẽ tuyên bố về các nguyên tắc, từ bỏ những nguyên tắc đó khi hoàn cảnh đòi hỏi rồi quay lại với chính những nguyên tắc ấy khi thấy thuận tiện. Ngược lại, các chính phủ châu Âu ngày càng tự ràng buộc mình vào những cam kết chính trị mà việc rút lại vừa phức tạp về mặt thể chế, vừa gây bối rối trước công chúng.
Đối với Nga, hiểu rõ khác biệt này sẽ là điều thiết yếu khi xây dựng quan hệ tương lai với Mỹ, trong bối cảnh cuộc đối đầu liên quan đến Ukraine đã bước sang giai đoạn mà những hệ quả vượt xa các vấn đề quân sự và lãnh thổ trước mắt.
Dù kết cục cuối cùng ra sao, diễn biến này sẽ góp phần định hình cấu trúc quan hệ chính trị trong tương lai giữa Nga và các thành tố khác nhau của thế giới phương Tây. Cấu trúc đó đã bắt đầu hình thành, nhưng hình hài vẫn chưa ổn định và các chi tiết vẫn đang thay đổi.
