Tinh thần của Nghị quyết 57 là chuyển đổi số gắn với an toàn, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ của người dân. Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, Chuyên gia Tội phạm học, Thành viên Hiệp hội an ninh mạng Quốc gia xung quanh vấn đề này.
Thưa ông, vì sao sinh viên am hiểu công nghệ, thường xuyên sử dụng các ứng dụng số vẫn dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo tài chính trực tuyến?
Muốn hiểu đúng về lừa đảo tài chính trong môi trường số, trước hết cần phân biệt giữa điểm mù số và lỗ hổng tâm lý. Điểm mù số là khi người dùng không nhận diện được rủi ro, hoặc đánh giá sai mức độ nguy hiểm của một tình huống. Chẳng hạn, có người cho rằng logo đẹp, giao diện chuyên nghiệp, dấu tích xác thực hay một tài khoản có nhiều người theo dõi, là bằng chứng đáng tin cậy; thấy mã QR, quét theo thói quen, thấy tin nhắn thúc giục, lập tức làm theo vì sợ bỏ lỡ cơ hội.
Trong khi đó, lỗ hổng tâm lý xuất hiện khi cảm xúc, nhu cầu hoặc những thiên kiến khiến con người không còn đủ bình tĩnh để nhận ra dấu hiệu bất thường.
Sinh viên thường tiếp nhận công nghệ nhanh, sử dụng thành thạo các ứng dụng ngân hàng, thanh toán, đặt xe, mua vé, hay tìm việc trực tuyến. Tuy nhiên, thành thạo thao tác công nghệ không đồng nghĩa với khả năng nhận diện đầy đủ những kịch bản thao túng tâm lý mà tội phạm dựng lên.
Đây cũng là lứa tuổi chịu nhiều áp lực tự lập, từ học phí, tiền thuê nhà, việc làm thêm đến chi tiêu cá nhân và mong muốn giảm bớt sự phụ thuộc vào gia đình. Những nhu cầu đó rất bình thường, nhưng có thể trở thành dữ liệu để tội phạm khai thác. Vì thế, một lời mời “việc nhẹ lương cao”, một cơ hội nhận học bổng, một phòng trọ giá hợp lý hay thông báo tài khoản có dấu hiệu bất thường đều có thể được sử dụng làm mồi nhử.
Điều đáng chú ý, tội phạm không nhất thiết phải vượt qua những lớp bảo mật kỹ thuật phức tạp. Chúng tìm cách khiến nạn nhân tự cung cấp mật khẩu, mã OTP (mật khẩu dùng một lần), dữ liệu cá nhân hoặc tự chuyển tiền. Nói cách khác, chúng tìm cách chiếm quyền dẫn dắt suy nghĩ và hành động, khiến nạn nhân phản ứng theo cảm xúc thay vì kiểm chứng bằng lý trí.
Muốn phòng ngừa hiệu quả, cần nhìn nhận đúng cách thức tội phạm khai thác nhu cầu, cảm xúc và những điểm mù trong nhận thức của người dùng. Trong quá trình chuyển đổi số, người trẻ không chỉ cần biết sử dụng công nghệ mà còn phải có năng lực nhận diện và ứng phó với rủi ro trên môi trường số.
Những thủ đoạn như lừa đảo cộng tác viên trực tuyến, giả danh ngân hàng, cơ quan chức năng hay “bắt cóc online” thường thao túng tâm lý nạn nhân ra sao, thưa ông? Khi phát hiện mình mắc bẫy, sinh viên cần xử lý thế nào?
Một đặc điểm phổ biến của các kịch bản lừa đảo là đối tượng không tạo ra sự bất thường ngay từ đầu mà từng bước xây dựng lòng tin, sau đó mới đẩy nạn nhân vào tình thế phải hành động theo ý chúng.
Với thủ đoạn giả danh cộng tác viên trực tuyến, sinh viên có thể được mời đánh giá sản phẩm, làm nhiệm vụ mua hàng hoặc tương tác với gian hàng để nhận hoa hồng.
Những nhiệm vụ đầu tiên đôi khi được hoàn tiền và trả thưởng thật. Khoản lợi nhỏ ấy tạo ra cảm giác rằng hệ thống đáng tin cậy. Khi nạn nhân đã tin, đối tượng bắt đầu nâng giá trị nhiệm vụ, yêu cầu ứng tiền rồi viện dẫn các lý do như sai cú pháp, kẹt lệnh hoặc phải nộp thêm tiền để mở khóa.
Với thủ đoạn giả danh ngân hàng, cơ quan công quyền hoặc tổ chức giáo dục, đối tượng thường tạo ra cảm giác sợ hãi, chẳng hạn thông báo tài khoản có giao dịch bất thường, cần cập nhật sinh trắc học, có đơn hàng liên quan đến ma túy hoặc đang bị nghi ngờ vi phạm pháp luật.
Sau đó, chúng yêu cầu nạn nhân truy cập đường link, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng giả. Khi đã hoảng sợ, người bị hại thường chỉ muốn giải quyết tình huống ngay lập tức mà quên mất việc kiểm chứng thông tin.
Đáng lo ngại, thủ đoạn thường được gọi là “bắt cóc online”. Đối tượng giả danh công an, yêu cầu sinh viên tách khỏi gia đình, đến khách sạn, duy trì cuộc gọi, không tiết lộ với bất kỳ ai, thậm chí quay video hoặc chuyển tiền để chứng minh mình trong sạch. Hình ảnh và thông tin thu thập được sau đó có thể bị sử dụng để tống tiền gia đình. Ở đây, thứ bị chiếm đoạt trước tiên không phải là cơ thể, mà là nhận thức và quyền tự quyết của nạn nhân.
Để tự bảo vệ, sinh viên cần đặc biệt cảnh giác với 3 dấu hiệu: Quá hời, quá gấp và quá bí mật. Một công việc hứa hẹn thu nhập cao nhưng không đòi hỏi năng lực tương xứng; một người tự xưng có thẩm quyền yêu cầu giải quyết ngay trong vài phút; hay một yêu cầu buộc phải giấu gia đình, nhà trường và ngân hàng đều cần được xem xét thận trọng.
Nếu đã lỡ bấm vào đường link lạ, cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền, điều quan trọng nhất là phải hành động ngay, không chờ đợi một “khung giờ vàng” cố định nào.
Trước hết, dừng trao đổi với đối tượng, không chuyển thêm tiền để xác minh hay mở khóa, không tiếp tục cài ứng dụng lạ hoặc chia sẻ màn hình. Sau đó, liên hệ ngân hàng qua ứng dụng hoặc số tổng đài chính thức để báo giao dịch nghi ngờ và đề nghị hỗ trợ áp dụng biện pháp an toàn cần thiết.
Người bị hại cũng cần đổi mật khẩu email và các tài khoản quan trọng từ một thiết bị an toàn; đồng thời lưu giữ tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, số tài khoản nhận tiền, đường dẫn, mã QR và chứng từ giao dịch để trình báo cơ quan công an.
Một điều không thể bỏ qua là phải kịp thời chia sẻ sự việc với người thân, bạn bè hoặc thầy cô để nhận hỗ trợ. Tội phạm có lợi thế khi nạn nhân bị cô lập và buộc phải tự xoay xở trong sợ hãi. Bình tĩnh, trung thực, giữ lại chứng cứ và tìm đúng nơi trợ giúp sẽ có ích hơn nhiều so với mặc cảm hay tự trách mình.
Theo ông, sinh viên cần hình thành những kỹ năng và thói quen nào để tự bảo vệ trước lừa đảo trực tuyến, góp phần bảo đảm an toàn trong quá trình chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57?
Không ai có thể cam kết rằng chỉ cần thuộc một vài dấu hiệu là sẽ không bao giờ trở thành nạn nhân của lừa đảo. Thủ đoạn luôn thay đổi, công nghệ làm giả ngày càng tinh vi. Vì vậy, điều cần thiết không chỉ là ghi nhớ từng phương thức lừa đảo cụ thể, mà phải xây dựng được một “hệ miễn dịch số”, tức năng lực nhận diện nguy cơ, tạo khoảng dừng, kiểm chứng độc lập và tìm kiếm sự trợ giúp kịp thời.
Tôi cho rằng, cần bắt đầu từ một nguyên tắc rất đơn giản: càng gặp yêu cầu bất thường, càng phải chậm lại. Khoảng dừng giúp người dùng thoát khỏi phản ứng tức thời do lòng tham, sự tiếc nuối hoặc nỗi sợ hãi chi phối.
Khi chưa xác minh được thông tin, không nên chuyển tiền, cung cấp dữ liệu cá nhân, cài đặt ứng dụng hay làm theo yêu cầu của người lạ chỉ vì họ liên tục thúc giục.
Tiếp đó, hình thành thói quen kiểm chứng độc lập. Mọi thông báo liên quan đến tài khoản ngân hàng, giấy tờ cá nhân, việc học tập hay các vấn đề pháp lý đều cần được xác minh qua kênh chính thức. Không nên coi một biểu tượng, một hình ảnh hay lời tự giới thiệu trên mạng là bằng chứng về thẩm quyền. Khi có nghi vấn, hãy chủ động liên hệ ngân hàng, nhà trường hoặc cơ quan có liên quan bằng thông tin liên hệ được xác định độc lập.
Bên cạnh nhận thức, sinh viên cần có kỷ luật trong quản lý tài chính và thiết bị. Việc bật thông báo biến động số dư, thiết lập hạn mức giao dịch phù hợp, bảo vệ thông tin đăng nhập và sử dụng ứng dụng từ nguồn chính thức đều góp phần giảm thiểu nguy cơ.
Tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP, mã PIN, CVV hay dữ liệu sinh trắc học cho người khác; không cho thuê, cho mượn hoặc mua bán tài khoản ngân hàng. Tài khoản ngân hàng không chỉ là nơi giữ tiền, mà còn gắn với danh tính tài chính của mỗi cá nhân.
Công nghệ càng hiện diện sâu trong học tập, lao động, giao dịch và đời sống, kỹ năng nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu và ứng xử an toàn trên môi trường số càng trở nên cần thiết. Với sinh viên, đây không chỉ là kỹ năng tự bảo vệ mà còn là điều kiện để tham gia môi trường số một cách chủ động, có trách nhiệm và bền vững.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
