Nhưng phía sau khoảnh khắc thoát hiểm là câu hỏi lớn về một điểm yếu của an ninh hàng không: điều gì xảy ra khi mối đe dọa không đến từ bên ngoài, mà xuất phát từ chính người đang cầm lái?
Theo kênh CNA, ngay sau 7 giờ sáng 30/9 (giờ địa phương), chuyến bay FZ1073 của hãng hàng không Flydubai rời Sân bay quốc tế Dubai, hướng tới Tel Aviv, Israel. Khoảng 170 hành khách có mặt trên máy bay, phần lớn được cho là công dân Israel.
Hơn 2 giờ sau khi cất cánh, máy bay bất ngờ lao xuống hơn 4.000 m chỉ trong khoảng 1 phút. Vài phút sau, phi hành đoàn phát tín hiệu khẩn cấp chung, rồi tiếp tục phát mã báo hiệu “can thiệp trái phép”, đồng nghĩa với khả năng máy bay bị chiếm quyền kiểm soát.
Những thông tin ban đầu đang hé lộ một sự cố đặc biệt nghiêm trọng được cho là xảy ra ngay trong buồng lái. Theo Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và lời kể của một số hành khách, một phi công đã dùng dao tấn công người còn lại, sau đó tìm cách làm máy bay lao xuống.
Máy bay được cho là chỉ có thể trở lại trạng thái kiểm soát nhờ nỗ lực của phi công bị thương, cùng sự hỗ trợ của một số hành khách, trong đó có thành viên một tổ bay dự bị của Flydubai. Sau đó, máy bay hạ cánh khẩn cấp xuống thành phố Tabuk của Saudi Arabia.
Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz gọi đây là “một vụ tấn công khủng bố thánh chiến bất thành”. Tuy nhiên, nhiều vấn đề vẫn chưa được làm rõ. Flydubai xác nhận đã xảy ra một “vụ xô xát”, đồng thời kêu gọi không đưa ra những suy đoán khi cuộc điều tra vẫn đang được tiến hành.
Đối với ngành hàng không, vụ việc đặt ra những câu hỏi đáng chú ý: Các biện pháp kiểm tra an ninh đối với phi công hàng không thương mại hiện nay đã đủ chặt chẽ chưa? Làm thế nào để bảo vệ hành khách khi mối đe dọa lại xuất phát từ chính thành viên tổ bay - những người mà hành khách đặt niềm tin?
Cú lao hơn 4.000 mét chỉ trong một phút
Đối với hành khách người trên chuyến bay FZ1073, cú lao xuống đột ngột hẳn là trải nghiệm kinh hoàng. Bất kỳ ai từng gặp nhiễu động và cảm nhận máy bay bất ngờ tụt xuống đều có thể hình dung cảm giác mất trọng lượng và nỗi hoảng sợ đi kèm.
Máy bay hạ độ cao hơn 4.000 m chỉ trong khoảng 1 phút là một tình huống đặc biệt nghiêm trọng. Một hành khách mô tả trải nghiệm này là “hoàn toàn hỗn loạn”.
Trong hàng không, những cú hạ độ cao nhanh như vậy vẫn có thể xảy ra, nhưng thường gắn với tình huống khẩn cấp, chẳng hạn khoang hành khách mất áp suất. Khi đó, mặt nạ dưỡng khí khẩn cấp thường sẽ tự động bung xuống để hành khách sử dụng.
Những thông tin ban đầu từ hành khách cho thấy mặt nạ dưỡng khí trên chuyến bay này có thể đã không bung xuống, qua đó làm gia tăng sự hoảng loạn và hỗn loạn.
Việc đưa máy bay trở lại trạng thái ổn định sau một cú lao xuống với tốc độ như vậy là thách thức lớn ngay cả đối với phi công giàu kinh nghiệm. Trong điều kiện này, những thao tác điều khiển quá đột ngột có thể tạo ra lực tác động lớn lên các bộ phận của máy bay, thậm chí gây hư hại kết cấu.
Trong vụ việc, bánh lái hướng của máy bay được cho là đã bị hư hại đáng kể. Đây sẽ là một trong những nội dung được làm rõ trong quá trình điều tra.
An ninh buồng lái đặt dưới sự giám sát mới
Vụ việc một lần nữa đặt an ninh buồng lái vào tâm điểm chú ý. Sau các vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001, các biện pháp bảo đảm an ninh hàng không trên toàn thế giới đã được tăng cường mạnh mẽ.
Tuy nhiên, phần lớn những biện pháp này nhằm kiểm soát và hạn chế người bên ngoài tiếp cận buồng lái. Vấn đề khó hơn là phải làm gì khi mối đe dọa xuất phát ngay từ bên trong buồng lái, từ chính người mà hành khách được yêu cầu tin tưởng?
Ngành hàng không hiện áp dụng nhiều biện pháp để sàng lọc những người muốn trở thành phi công. Tất cả phi công hàng không thương mại đều phải trải qua quy trình kiểm tra sức khỏe để được cấp chứng nhận y tế, bất kể họ đến từ quốc gia nào hay được cấp giấy phép ở đâu.
Trong quy trình này, việc đánh giá sức khỏe tâm thần được thực hiện ở những mức độ khác nhau trên thế giới. Tuy nhiên, quy định cụ thể không giống nhau giữa các quốc gia.
Kiểm tra lý lịch và an ninh lại là một vấn đề khác. Tại Australia, chẳng hạn, tất cả phi công đều phải trải qua kiểm tra lý lịch để được cấp thẻ nhận dạng hàng không.
Song nguồn lực dành cho công tác kiểm tra lý lịch khác nhau giữa các quốc gia. Trong một số trường hợp, việc kiểm tra có thể chủ yếu nhằm xác định tiền sử phạm tội.
Nếu một người không có tiền án, tiền sự, cơ quan chức năng có thể không có thêm thông tin để nhận diện nguy cơ người đó trở thành mối đe dọa đối với an ninh.
Khi phi công trở thành mối đe doạ
Đây không phải lần đầu tiên một phi công hàng không thương mại trở thành mối đe dọa. Năm 2015, cơ phó chuyến bay 4U9525 của hãng Germanwings đã cố tình cho máy bay lao xuống dãy Alps ở Pháp, khiến toàn bộ người trên máy bay thiệt mạng.
Tuy nhiên, so với việc đối phó với các mối đe dọa từ bên ngoài hoặc hành vi không tặc, các biện pháp an ninh hàng không hiện nay vẫn chưa được thiết kế đầy đủ cho kịch bản mối đe dọa xuất phát từ chính phi công.
Các hãng hàng không đều tổ chức đào tạo phi hành đoàn dựa trên những hướng dẫn quốc tế. Tuy nhiên, nội dung đào tạo thường không xem phi công là một nguy cơ tiềm ẩn. Hiện cũng chưa có quy định chung trên phạm vi rộng yêu cầu đưa nguy cơ phi công trở thành mối đe dọa vào chương trình đào tạo.
Đối với phi công, phần lớn chương trình huấn luyện tập trung vào khả năng phối hợp và làm việc hiệu quả với các thành viên khác trong tổ bay.
Giờ đây, ngành hàng không phải đối mặt với những câu hỏi khó về cách ứng phó. Tuy nhiên, việc lập tức đưa ra những quy trình mới cũng cần được cân nhắc thận trọng, bởi nếu thiết kế thiếu phù hợp, các biện pháp này có thể tạo thêm rủi ro thay vì nâng cao an toàn.
Một thay đổi có thể được tính đến là siết chặt hơn quy trình tuyển chọn và kiểm tra phi công trước khi họ được các hãng hàng không tuyển dụng. Ngành hàng không có thể cần xem xét lại những giả định hiện nay về những gì có thể xảy ra và những điều lâu nay vẫn được mặc định là an toàn.
Việc tính đến khả năng phi công trở thành mối đe dọa an ninh cũng có thể giúp ngành hàng không tăng khả năng chống chịu trước những rủi ro mới. Trong bối cảnh ngành này đang hướng tới những mô hình vận hành mới như chuyến bay chỉ có một phi công, hoạt động điều khiển từ xa và máy bay không người lái, đánh giá rủi ro toàn diện sẽ giúp bảo đảm những mô hình mới được phát triển theo hướng an toàn nhất.
