Theo Al Jazeera ngày 7/11, các chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel hồi đầu năm 2026 đã gây thiệt hại đáng kể cho Iran, nhưng chưa tạo ra kết quả chính trị mang tính quyết định. Những vấn đề cốt lõi, từ chương trình hạt nhân của Tehran đến an ninh eo biển Hormuz, vẫn chưa được giải quyết.
Washington muốn hạn chế năng lực quân sự của Iran và khôi phục khả năng hoạt động tại Hormuz. Trong khi đó, Tehran coi năng lực răn đe còn lại cùng ảnh hưởng đối với tuyến hàng hải này là những bảo đảm thiết yếu trước nguy cơ bị tấn công. Điều Mỹ muốn Iran từ bỏ cũng chính là điều Tehran cho rằng cần giữ để bảo vệ mình.
Sự khác biệt đó khiến việc chuyển từ gây sức ép sang thỏa hiệp trở nên khó khăn. Mỗi bên đều có thể xem nhượng bộ là chấp nhận suy yếu vị thế, trong khi vẫn kỳ vọng thời gian sẽ giúp cải thiện lợi thế đàm phán.
Ông Arash Marzbanmehr, chuyên gia phân tích cấp cao tại tổ chức nghiên cứu Meshkat Think Tank, cho rằng Iran vẫn duy trì khả năng đáp trả dù nhiều cơ sở sản xuất vũ khí, hệ thống phòng không và lực lượng hải quân chịu thiệt hại. Việc khôi phục các căn cứ ngầm và tiếp tục sản xuất một phần vũ khí giá rẻ cho thấy những đợt tấn công mới chưa chắc có thể chấm dứt mối đe dọa từ tên lửa và UAV của Tehran.
Đây là trở ngại đối với ý tưởng tiến hành một chiến dịch ngắn để nhanh chóng buộc Iran chấp nhận thỏa thuận. Nếu Tehran vẫn có thể đáp trả, Washington có nguy cơ bị cuốn vào cuộc chiến tiêu hao, trong khi kho đạn tấn công và phòng thủ đều hữu hạn. Thiệt hại khi đó có thể lan sang các lợi ích quân sự, kinh tế của Mỹ và đồng minh.
Hormuz là yếu tố quan trọng trong tính toán này. Theo ông Marzbanmehr, sức răn đe của Iran ngày càng gắn với khả năng gây gián đoạn thị trường năng lượng và tạo tổn thất cho các đối tác của Mỹ. Nếu hạ tầng dân sự bị tấn công, Tehran có thể mở rộng đáp trả nhằm vào hạ tầng năng lượng khu vực, làm tăng chi phí của xung đột.
Các tuyến đường ống thay thế tại Saudi Arabia và UAE có thể giúp giảm phụ thuộc vào việc vận chuyển dầu qua Hormuz, nhưng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Trong một cuộc chiến lan rộng, các cơ sở sản xuất, lưu trữ và vận chuyển dầu cũng có thể bị đe dọa. Sức ép năng lượng sẽ đồng thời tác động đến các đồng minh châu Âu vốn đang chịu gánh nặng từ chiến sự Nga - Ukraine.
Những ràng buộc trong nước Mỹ cũng ảnh hưởng đến lựa chọn của Washington. Ông Marzbanmehr cho rằng việc đảng Dân chủ giành đa số tại Quốc hội có thể làm tăng sức ép giám sát khi cơ quan lập pháp khóa mới bắt đầu làm việc ngày 3/1/2027. Tuy nhiên, thay đổi này không đồng nghĩa với việc có thể ngăn tổng thống ra lệnh tiến hành các hoạt động quân sự.
Với ông Trump, một chiến dịch mới chỉ có lợi về chính trị nếu mang lại kết quả nhanh chóng, rõ ràng. Ngược lại, xung đột kéo dài, giá năng lượng tăng và bất ổn tài chính có thể làm gia tăng sức ép lên chính quyền. Tehran có thể coi những sức ép đó là lý do để tiếp tục chờ đợi, dù thay đổi tương quan đảng phái tại Mỹ không đồng nghĩa chính sách với Iran sẽ mềm mỏng hơn.
Trong bối cảnh đó, ông Marzbanmehr cho rằng duy trì thế giằng co có thể là lựa chọn ít tốn kém hơn trong ngắn hạn. Washington có thể tiếp tục gây sức ép kinh tế, duy trì hiện diện quân sự và dùng nguy cơ tấn công để thúc đẩy đàm phán. Tehran tìm cách giữ năng lực răn đe, duy trì ảnh hưởng tại Hormuz và tránh nhượng bộ dưới sức ép.
Hoạt động trung gian vẫn có thể tạo thêm cơ hội cho ngoại giao. Những đề xuất gắn việc dỡ bỏ phong tỏa kinh tế đối với Iran với khôi phục lưu thông qua Hormuz có thể giúp giảm căng thẳng. Tuy nhiên, một thỏa thuận lâu dài vẫn khó đạt được khi hai bên chưa tìm thấy cách dung hòa các lợi ích an ninh cốt lõi.
Trạng thái hiện nay cũng không bảo đảm xung đột sẽ được kiểm soát. Việc Iran tìm cách phá vỡ phong tỏa hải quân của Mỹ, hoạt động hàng hải bị gián đoạn nghiêm trọng hoặc một cuộc tấn công bị Washington coi là đe dọa trực tiếp có thể thúc đẩy Mỹ hành động quân sự. Chiến dịch ban đầu mang mục tiêu giới hạn vẫn có nguy cơ mở rộng nếu không đạt kết quả hoặc kéo theo đáp trả mạnh từ Iran.
Về phía Tehran, kéo dài đối đầu cũng có cái giá riêng. Sức ép kinh tế, hạn chế thương mại đường biển và nguy cơ bị tấn công trở lại có thể từng bước làm suy yếu chính những năng lực Iran dựa vào để răn đe. Cả hai bên đều muốn dùng thời gian để cải thiện vị thế, nhưng chưa bên nào có thể chắc chắn rằng thời gian đang đứng về phía mình.
