Hòa Bình là vùng đất có nhiều dân tộc cùng chung sống, trong đó chủ yếu là dân tộc Mường, chiếm hơn 63% dân số. Nơi đây nổi tiếng với bốn vùng Mường cổ “Bi, Vang, Thàng, Động” cùng sự hiện diện của “Văn hóa Hòa Bình” tồn tại trên 10.000 năm. Theo dòng chảy thời gian, dân tộc Mường ở Hòa Bình đã sáng tạo và gìn giữ được một nền văn hóa phong phú và đa dạng...
Nét độc đáo riêng có của văn hóa Mường
Người Mường ở Hòa Bình sinh sống tập trung tại các huyện: Tân Lạc, Lạc Sơn, Cao Phong, Kim Bôi và Lương Sơn. Trải qua nhiều thế hệ, người Mường nơi đây luôn tự hào là cái nôi của nền “Văn hóa Hòa Bình”; nơi bảo tồn, lưu giữ hàng trăm chiếc trống đồng, hơn 5.000 chiếc chiêng quý giá; nơi sản sinh ra sử thi “Đẻ đất - Đẻ nước”; nơi ấm tình người trong các thuần phong mỹ tục vẫn còn đậm nét văn hóa người Việt cổ.
Nằm yên bình tại xã Phong Phú, huyện Tân Lạc, xóm Lũy Ải với 100% dân số là người Mường đã trở thành biểu tượng sống động cho nền văn hóa phong phú và đặc sắc của dân tộc Mường. Đây có thể xem là làng Mường cổ đẹp nhất của tỉnh Hòa Bình bởi người dân vẫn còn lưu giữ những nếp nhà sàn truyền thống.
Ông Bùi Văn Huynh, trưởng xóm Lũy Ải cho biết, nhà sàn là nét đặc trưng nhất của văn hóa Mường. Nhà sàn được xây dựng 3 tầng, tầng dưới là nơi nhốt gia súc, gia cầm và để các nông cụ sản xuất, tầng giữa để nghỉ ngơi sinh hoạt, còn tầng trên cùng để đồ dùng gia đình, lương thực.
Cùng với nếp nhà sàn truyền thống, người Mường ở Hòa Bình còn có trang phục độc đáo và riêng biệt. Đàn ông thường mặc áo cánh xẻ ngực, cổ tròn, có hai túi dưới hoặc thêm túi trên ngực trái, quần thường có ống rộng và dùng khăn thắt giữa bụng (còn gọi là khăn quần).
Phụ nữ Mường thường mặc áo ngắn. Đây là loại áo cánh ngắn, xẻ ngực, ống tay dài, có màu nâu hoặc trắng, bên trong mặc áo yếm trắng. Đầu phụ nữ Mường đội khăn trắng, xanh với phong cách nhẹ nhàng, không cầu kỳ.
Người Mường ở Hòa Bình có một kho tàng văn nghệ dân gian phong phú với nhiều thể loại như: thơ, bài mo, truyện cổ, dân ca… cùng nhiều loại nhạc cụ như: cồng, nhị, sáo, trống…
Đặc sắc nhất là những bài dân ca cùng các lễ hội dân gian, trong đó tiêu biểu là Lễ hội Khai hạ - lễ hội gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước, mang dấu ấn văn minh Việt cổ, tôn kính các vị thần linh, người có công lập đất, lập Mường và cầu mong vạn vật phát triển thuận lợi, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Văn hóa Mường còn độc đáo với Mo Mường. Nói đến Mo Mường là nói đến những nghi lễ dân gian có tính thiêng được sử dụng trong tang lễ hay nghi lễ cầu cho mọi điều tốt lành. Mo gắn liền với vòng đời của con người, từ khi sinh ra cất tiếng khóc chào đời cho đến khi nhắm mắt xuôi tay về với Mường Trời.
Tháng 7/2024, hai di tích Mái đá làng Vành ở xã Yên Phú và Hang xóm Trại ở xã Tân Lập của huyện Lạc Sơn được công nhận Di tích Quốc gia đặc biệt, trở thành đại diện tiêu biểu cho các di sản khảo cổ có giá trị lịch sử, văn hóa qua hàng nghìn năm của nền văn hóa xứ Mường Hòa Bình.
Phát huy giá trị văn hóa Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình”
Cùng với quá trình hội nhập, nhiều giá trị văn hóa của dân tộc Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình” đang bị mai một nghiêm trọng. Trước tình hình đó, Hòa Bình đã và đang triển khai nhiều giải pháp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của người Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình”.
Từ năm 2010 đến nay, Hòa Bình đã tăng cường giới thiệu, quảng bá, sưu tầm, sáng tác, chuyển thể sân khấu hóa Mo Mường đến du khách; đưa nội dung trình diễn Mo Mường vào các chương trình, sự kiện lớn của tỉnh.
Tỉnh cũng thành lập 5 câu lạc bộ Mo Mường tại các huyện: Lạc Sơn, Tân Lạc, Cao Phong, Yên Thủy và Kim Bôi. Tỉnh cũng đang tích cực phối hợp với các cơ quan liên quan hoàn thiện hồ sơ khoa học di sản văn hóa Mo Mường đệ trình Tổ chức UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Tháng 6/2024, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hòa Bình thành lập Ban Chỉ đạo triển khai thực hiện Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình” giai đoạn 2023 - 2030.
Đề án tập trung đầu tư xây dựng một số khu bảo tồn, khu không gian bảo tồn Di sản Văn hóa dân tộc Mường, Mo Mường; phục chế giá trị văn hóa vật thể; bảo tồn và phát triển 5 điểm du lịch cộng đồng; phát huy giá trị văn hóa phi vật thể dân tộc Mường; tăng cường quảng bá, phát huy văn hóa Hòa Bình…
Theo ông Nguyễn Phi Long, Bí thư Tỉnh ủy Hòa Bình, Trưởng Ban Chỉ đạo Đề án, tỉnh xác định bảo tồn giá trị văn hóa để phát triển du lịch, người dân là chủ thể trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, giá trị tốt đẹp, đặc sắc gắn với xóa bỏ hủ tục lạc hậu, biến giá trị văn hóa dân tộc Mường và nền "Văn hóa Hòa Bình" trở thành tài sản phát triển.
“Tỉnh Hòa Bình xác định bảo tồn giá trị văn hóa để phát triển du lịch, người dân là chủ thể trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, giá trị tốt đẹp, đặc sắc gắn với xóa bỏ hủ tục lạc hậu, biến giá trị văn hóa dân tộc Mường và nền "Văn hóa Hòa Bình" trở thành tài sản phát triển”
Ông Nguyễn Phi Long, Bí thư Tỉnh ủy Hòa Bình.
Bài: Thanh Hải Ảnh: An Thành Đạt, Lưu Trọng Đạt Đồ họa: Thanh Nhàn