Để hệ giá trị văn hóa trở thành sức mạnh phát triển TP Hồ Chí Minh - Bài 1: Từ nền tảng tinh thần đến nguồn lực nội sinh

Với TP Hồ Chí Minh - đô thị lớn nhất cả nước, nơi hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa và đang chuyển mình mạnh mẽ trong tiến trình hội nhập quốc tế, chuyển đổi số... thì yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết. Làm thế nào để những giá trị văn hóa không chỉ dừng lại ở chủ trương mà thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, hiện diện trong cách nghĩ, cách ứng xử và năng lực sáng tạo của mỗi người dân là bài toán đặt ra đối với Thành phố trong giai đoạn phát triển mới.

Bài 1: Từ nền tảng tinh thần đến nguồn lực nội sinh

Trong tư duy phát triển hiện nay, văn hóa không những được nhìn nhận là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn đang trở thành nguồn lực nội sinh, tạo sức mạnh mềm và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia, địa phương. Đối với TP Hồ Chí Minh, xây dựng hệ giá trị con người không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà còn là một yêu cầu phát triển, nhằm tạo nền tảng để Thành phố phát triển nhanh hơn, bền vững hơn trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

Văn hóa trước yêu cầu phát triển mới

Trong nhiều năm qua, khi nói đến văn hóa, người ta thường nhấn mạnh vai trò là nền tảng tinh thần của xã hội. Tuy nhiên, trước những biến chuyển mạnh mẽ của đất nước và thế giới, tư duy về văn hóa đang có sự thay đổi quan trọng.

Văn hóa không chỉ được đặt trong mối quan hệ với bảo tồn hay thụ hưởng, mà ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, có khả năng tạo sức mạnh nội sinh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng sức hấp dẫn của mỗi địa phương.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, khi lần đầu tiên đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị và xã hội; coi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là động lực, nguồn lực nội sinh của quá trình phát triển đất nước.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Nghị quyết là xây dựng và hoàn thiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, để những giá trị ấy không chỉ được xác lập trên phương diện nhận thức mà thực sự trở thành sức mạnh của xã hội.

Cụ thể hóa tinh thần này, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã ban hành chương trình, kế hoạch triển khai nhằm đưa hệ giá trị vào đời sống thông qua giáo dục, truyền thông, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, cộng đồng cùng các thiết chế văn hóa. Điểm mới không nằm ở việc bổ sung thêm những chuẩn mực cần hướng tới, mà ở yêu cầu tạo điều kiện để các giá trị được thực hành, lan tỏa và trở thành một phần trong đời sống hằng ngày của người dân.

Đối với TP Hồ Chí Minh, yêu cầu ấy càng có ý nghĩa đặc biệt. Sau khi mở rộng không gian phát triển, Thành phố không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn là nơi hội tụ nhiều cộng đồng dân cư, nhiều dòng chảy văn hóa và các xu hướng phát triển mới. Sự năng động, cởi mở và khả năng tiếp nhận cái mới từ lâu đã trở thành bản sắc của Thành phố. Song chính quá trình phát triển nhanh, hội nhập sâu rộng và tác động của môi trường số cũng đặt ra những thách thức chưa từng có đối với việc gìn giữ các giá trị văn hóa và xây dựng con người.

Bên cạnh những thành tựu về kinh tế - xã hội, đời sống đô thị cũng đang xuất hiện nhiều vấn đề cần quan tâm như xu hướng đề cao giá trị vật chất, những biểu hiện lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử, sự lan truyền của thông tin sai lệch trên không gian mạng hay khoảng cách giữa tốc độ phát triển kinh tế với sự phát triển của đời sống văn hóa ở một số lĩnh vực. Những biến đổi ấy cho thấy phát triển con người không thể là kết quả của tăng trưởng kinh tế, mà phải trở thành điều kiện để tăng trưởng bền vững.

Theo bà Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh, trong bối cảnh phát triển mới, văn hóa cần được nhìn nhận là nguồn lực nội sinh quan trọng, không chỉ là "sức mạnh mềm" mà còn là "lá chắn tinh thần", góp phần nâng cao sức đề kháng của xã hội trước những tác động tiêu cực của hội nhập và chuyển đổi số.

Theo bà Phạm Phương Thảo, muốn phát triển nhanh và bền vững, bên cạnh việc huy động các nguồn lực vật chất, Thành phố phải đặc biệt quan tâm phát huy nguồn lực con người thông qua việc xây dựng hệ giá trị dựa trên những phẩm chất đã làm nên bản sắc của người Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh như cởi mở, bao dung, nghĩa tình, tiên phong, năng động, sáng tạo và kiên cường.

Quan trọng hơn, các giá trị ấy cần được nuôi dưỡng trong mọi môi trường sống, từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến cơ quan, doanh nghiệp và không gian mạng; đồng thời được cụ thể hóa bằng những chuẩn mực ứng xử phù hợp để khuyến khích các hành vi tích cực, từng bước khắc phục những biểu hiện lệch chuẩn trong đời sống xã hội.

Ở góc độ nghiên cứu văn hóa, PGS.TS Phan Anh Tú, Trưởng Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, cho rằng phát triển kinh tế và xây dựng văn hóa, con người không phải là hai quá trình song song mà là hai mặt của cùng một chiến lược phát triển. Văn hóa không chỉ tạo nền tảng tinh thần mà còn góp phần hình thành năng lực sáng tạo, sức cạnh tranh và bản sắc của đô thị.

Theo PGS.TS Phan Anh Tú, TP Hồ Chí Minh sở hữu nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo nhờ nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, lực lượng sáng tạo đông đảo và khả năng kết nối quốc tế. Tuy nhiên, để biến những lợi thế đó thành động lực phát triển, Thành phố cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; đầu tư cho các thiết chế văn hóa; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời tăng cường liên kết vùng và hợp tác quốc tế.

Điều đó cho thấy, xây dựng hệ giá trị con người không chỉ nhằm gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn góp phần tạo nền tảng cho sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo - những lĩnh vực được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới của thành phố trong tương lai.

Xây dựng con người - đầu tư cho tương lai của đô thị

Nếu văn hóa là nguồn lực nội sinh thì con người chính là chủ thể tạo ra, gìn giữ và phát huy nguồn lực ấy. Vì vậy, xây dựng hệ giá trị con người không đơn thuần là xác định những phẩm chất cần hướng tới, mà là quá trình tạo dựng bản lĩnh để mỗi cá nhân có thể thích ứng với những biến đổi của xã hội hiện đại, đồng thời góp phần hình thành sức mạnh phát triển của đô thị.

Theo PGS.TS Trần Luân Kim, Trưởng Ban Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Liên hiệp các Hội Văn học, nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, việc xây dựng hệ giá trị con người Thành phố cần được đặt trên nền tảng kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

PGS.TS Trần Luân Kim cho rằng những giá trị như lòng hiếu thảo, nghĩa tình, biết ơn, hiếu khách, đoàn kết vẫn phải tiếp tục được gìn giữ bởi đó là những phẩm chất làm nên bản sắc của người Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, hệ giá trị ấy cũng cần được bổ sung bằng những phẩm chất mới như năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, tinh thần đổi mới và khả năng thích ứng với môi trường toàn cầu.

Theo PGS.TS Trần Luân Kim, bảo tồn bản sắc không có nghĩa là giữ nguyên những giá trị trong trạng thái bất biến, mà là làm cho các giá trị truyền thống tiếp tục được kế thừa và phát huy trong điều kiện phát triển mới.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW. Nếu chỉ dừng ở việc xác lập những giá trị cần hướng tới mà thiếu cơ chế để các giá trị ấy được thực hành, hệ giá trị sẽ khó trở thành động lực phát triển. Khoảng cách giữa nhận thức và hành động vẫn là thách thức lớn nhất trong xây dựng văn hóa hiện nay.

Thực tế cho thấy, một hệ giá trị chỉ có ý nghĩa khi được thể hiện qua những hành vi cụ thể trong đời sống, từ cách ứng xử nơi công cộng, ý thức chấp hành pháp luật, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng đến thái độ với môi trường hay văn hóa giao tiếp trên không gian mạng.

Trong khi đó, theo PGS.TS Nguyễn Văn Y, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh, xây dựng hệ giá trị con người cần bắt đầu từ chính những hành vi ứng xử hằng ngày, bởi đây là nền tảng hình thành nhận thức, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh của mỗi cá nhân.

PGS.TS Nguyễn Văn Y cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng đã trở thành một môi trường văn hóa mới. Vì vậy, cùng với việc bồi đắp các giá trị như yêu nước, trung thực, nghĩa tình, trách nhiệm, năng động và sáng tạo, Thành phố cần chú trọng xây dựng văn hóa số; nâng cao năng lực tiếp nhận, chọn lọc thông tin và ý thức ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng. Chỉ khi các giá trị được chuyển hóa thành hành vi trong đời sống hằng ngày, chúng mới có thể tạo ra những thay đổi bền vững.

Ở góc độ nghiên cứu xã hội, TS Nguyễn Lệ Hương, Học viện Kỹ thuật quân sự, nhận định kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và mạng xã hội đang tác động mạnh mẽ đến hệ giá trị của người dân đô thị. Những yếu tố này vừa mở ra cơ hội phát huy tinh thần năng động, sáng tạo, hội nhập, vừa đặt ra không ít thách thức như xu hướng thực dụng, đề cao giá trị vật chất, sự lan truyền thông tin sai lệch hay những biểu hiện cực đoan trong giao tiếp trên không gian mạng.

Theo bà Hương, điều quan trọng không chỉ là xây dựng một hệ giá trị, mà còn phải hình thành bản lĩnh văn hóa để mỗi người có khả năng tiếp nhận có chọn lọc các giá trị mới, phát huy mặt tích cực của hội nhập nhưng không đánh mất bản sắc. Muốn vậy, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa giáo dục, môi trường văn hóa và vai trò của gia đình, nhà trường, cộng đồng trong quá trình hình thành nhân cách.

Nhìn từ thực tiễn TP Hồ Chí Minh, có thể thấy phát triển văn hóa và phát triển con người đang trở thành hai mặt không thể tách rời của mục tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, một hệ giá trị sẽ khó đi vào cuộc sống nếu người dân không có điều kiện để tiếp cận, trải nghiệm và thực hành những giá trị ấy trong môi trường văn hóa phù hợp.

Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với các thiết chế văn hóa của Thành phố: Không những làm tốt chức năng bảo tồn mà còn phải đổi mới phương thức hoạt động, tạo thêm nhiều không gian sáng tạo để công chúng tham gia, trải nghiệm và lan tỏa các hệ giá trị văn hóa. Đây cũng là hướng tiếp cận mà TP Hồ Chí Minh đang từng bước triển khai nhằm đưa văn hóa hiện diện sâu hơn trong đời sống đô thị.

Bài 2: Mở không gian để văn hóa sống trong đời sống