Trong bối cảnh đó, xây dựng trường học hạnh phúc không chỉ dừng ở việc bảo đảm điều kiện học tập an toàn, thân thiện mà còn cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần, khả năng thích ứng và chất lượng các mối quan hệ trong nhà trường. Công nghệ có thể hỗ trợ đổi mới giáo dục, nhưng con người vẫn phải là trung tâm của mọi thay đổi.
Quan tâm sức khỏe tinh thần trong môi trường số
AI mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, hỗ trợ giáo viên tổ chức hoạt động dạy học và giúp học sinh chủ động hơn trong quá trình học tập. Tuy nhiên, khi công nghệ phát triển nhanh chóng, người học cũng cần có năng lực chọn lọc thông tin, giải quyết tình huống, tư duy sáng tạo và thích ứng với những thay đổi. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng trường học hạnh phúc gắn với mục tiêu phát triển toàn diện học sinh, trong đó sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm cần được quan tâm đồng thời.
Tiến sĩ Mai Mỹ Hạnh, Phó trưởng khoa Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, cho rằng trong bối cảnh AI và chuyển đổi số, học sinh cần được phát triển đồng thời tư duy phản biện, năng lực giải quyết tình huống, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng. Đây là những năng lực giúp các em không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn biết vận dụng, xử lý các vấn đề phát sinh và chủ động trước những thay đổi trong học tập, cuộc sống.
Theo Tiến sĩ Mai Mỹ Hạnh, việc xây dựng môi trường giáo dục hạnh phúc cần được nhìn nhận từ cả sức khỏe thể chất lẫn sức khỏe tinh thần. Trong môi trường số, học sinh cần được hướng dẫn sử dụng công nghệ có trách nhiệm, biết tự bảo vệ mình trên không gian mạng, đồng thời được trang bị khả năng nhận diện và ứng phó với những áp lực trong quá trình học tập, tương tác. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi hỗ trợ con người học tập, kết nối và phát triển tốt hơn, thay vì tạo thêm những áp lực không cần thiết.
Không chỉ học sinh, giáo viên cũng chịu tác động từ quá trình chuyển đổi số. Yêu cầu đổi mới phương pháp, cập nhật kiến thức và thích ứng với công nghệ đòi hỏi đội ngũ nhà giáo có thêm thời gian, năng lực và điều kiện hỗ trợ phù hợp. Vì vậy, theo hướng tiếp cận này, xây dựng trường học hạnh phúc cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần và môi trường làm việc của giáo viên, giúp thầy cô có điều kiện phát huy năng lực chuyên môn, duy trì sự kết nối với học sinh và thực hiện tốt vai trò giáo dục.
Ở góc độ văn hóa học đường, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Phan, Phó trưởng khoa Giáo dục, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TP Hồ Chí Minh, đề cập đến vấn đề đạo đức và trách nhiệm trong sử dụng AI tại trường học. Theo ông, việc đánh giá học sinh cần ghi nhận phẩm chất, sự nỗ lực và tiến bộ trong cả quá trình, thay vì chỉ dựa vào kết quả của một bài kiểm tra. Cách đánh giá này giúp nhìn nhận người học toàn diện hơn, đồng thời khuyến khích các em phát huy năng lực và ý thức trách nhiệm trong học tập.
Tiến sĩ Nguyễn Hồng Phan cũng cho rằng nhà trường cần tạo điều kiện để học sinh phản ánh những vấn đề các em gặp phải, nhất là tình trạng bạo lực học đường hoặc những điều khiến các em lo lắng, bất an. Các kênh tiếp nhận thông tin cần giúp học sinh cảm thấy được lắng nghe và có thể chia sẻ mà không lo bị gây áp lực. Đây cũng là một cách xây dựng văn hóa học đường dựa trên sự tôn trọng, tin cậy và trách nhiệm của các thành viên.
Những quan điểm trên cho thấy, trường học hạnh phúc không chỉ được hình thành từ cơ sở vật chất, cảnh quan hay các hoạt động giáo dục mà còn từ cách nhà trường quan tâm đến từng học sinh, hỗ trợ giáo viên và tổ chức các mối quan hệ. Trong môi trường có sự hiện diện ngày càng rõ nét của công nghệ, yêu thương, an toàn và tôn trọng vẫn là những giá trị cốt lõi. Học sinh cần được bảo vệ, được lắng nghe và có cơ hội phát triển theo khả năng của mình; giáo viên cần được đồng hành để thực hiện tốt vai trò giáo dục. Khi các điều kiện đó được bảo đảm, công nghệ mới có thể phát huy giá trị tích cực đối với môi trường học đường.
Bộ tiêu chí hướng đến thay đổi thực chất
Để những giá trị của trường học hạnh phúc được cụ thể hóa trong hoạt động giáo dục, việc xây dựng bộ tiêu chí cần vừa xác định những yêu cầu cốt lõi, vừa tạo điều kiện để mỗi cơ sở giáo dục vận dụng phù hợp với đặc điểm và điều kiện thực tế.
Tháng 10/2023, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh ban hành Bộ tiêu chí “Trường học hạnh phúc” gồm 18 tiêu chí, áp dụng tại 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn. Sau 3 năm triển khai, trước yêu cầu thực tiễn của thành phố sau sắp xếp đơn vị hành chính, với quy mô trường lớp và đối tượng học sinh đa dạng hơn, Sở tiếp tục lấy ý kiến các cơ quan liên quan để điều chỉnh bộ tiêu chí theo hướng tinh gọn, phù hợp thực tiễn, tránh hình thức và không tạo thêm gánh nặng hành chính cho các trường học.
Bà Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, cho biết dự thảo bộ tiêu chí được điều chỉnh từ 18 tiêu chí xuống còn 9 tiêu chí. Sở tiếp tục lấy ý kiến các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ quản lý trường học để hoàn thiện dự thảo trước khi trình UBND TP Hồ Chí Minh ban hành.
Theo định hướng này, việc tinh gọn không chỉ nhằm giảm số lượng tiêu chí mà còn hướng đến khả năng vận dụng trong thực tế. Bộ tiêu chí cần giúp các trường xác định những nội dung đã thực hiện tốt, nhận diện những vấn đề cần cải thiện và lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện của mình. Qua đó, việc xây dựng trường học hạnh phúc có thể trở thành một quá trình điều chỉnh và hoàn thiện liên tục trong hoạt động giáo dục.
Từ góc độ nghiên cứu và quản lý giáo dục, PGS.TS Đỗ Đình Thái, Trưởng phòng Sau đại học, Đại học Sài Gòn, cho rằng quá trình xây dựng trường học hạnh phúc cần có sự tham gia của phụ huynh và các bên liên quan. Giáo viên, học sinh cũng cần có cam kết và trách nhiệm trong quá trình thực hiện, bởi đây không chỉ là nhiệm vụ của ban giám hiệu hay một bộ phận trong nhà trường mà liên quan đến toàn bộ cộng đồng giáo dục.
Theo PGS.TS Đỗ Đình Thái, các tiêu chí nên được diễn đạt ngắn gọn, bao quát những nội dung cốt lõi nhưng đủ độ mở để từng trường cụ thể hóa theo đặc điểm riêng. Một số yêu cầu có thể được áp dụng thống nhất ở cấp lớp học, trong khi những nội dung khác cần tạo điều kiện để nhà trường chủ động lựa chọn cách thực hiện phù hợp với điều kiện tổ chức, đối tượng học sinh và môi trường giáo dục của mình.
PGS.TS Đỗ Đình Thái cũng đề xuất xây dựng thang đo thống nhất, thể hiện các mức độ hình thành và phát triển để nhà trường có cơ sở tự đánh giá, xác định những nội dung cần tiếp tục cải thiện. Theo cách tiếp cận này, đánh giá trường học hạnh phúc không chỉ nhằm xác định mức độ đáp ứng các tiêu chí tại một thời điểm, mà còn giúp nhà trường theo dõi quá trình xây dựng văn hóa học đường và điều chỉnh hoạt động theo từng giai đoạn.
Cùng quan tâm đến khả năng áp dụng, Tiến sĩ Nguyễn Đức Huân, giảng viên Trường Đại học Thủ Dầu Một, đề xuất cụ thể hóa các tiêu chí bằng thang điểm, tỷ lệ hoặc ngưỡng đánh giá rõ ràng. Theo ông, cách diễn đạt cụ thể sẽ giúp các trường có cơ sở thống nhất hơn khi triển khai, đồng thời thuận lợi trong việc xác định mức độ thực hiện và những nội dung cần ưu tiên cải thiện.
Trong khi đó, Tiến sĩ Mai Đức Thắng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học - THCS - THPT Hoàng Gia, cho rằng việc đánh giá cần tính đến đặc điểm của từng cấp học và điều kiện của mỗi cơ sở giáo dục. Theo thầy, cách diễn đạt các nội dung liên quan đến sức khỏe tinh thần cần gần gũi, phù hợp với môi trường học đường và tránh tạo cảm giác kỳ thị. Sự tin tưởng, tôn trọng cũng cần được xây dựng trong quan hệ giữa tất cả thành viên của cộng đồng trường học, không chỉ giới hạn ở mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh.
Từ những ý kiến này, có thể thấy việc hoàn thiện bộ tiêu chí cần kết hợp giữa tính thống nhất và khả năng vận dụng linh hoạt. Các giá trị cốt lõi như yêu thương, an toàn, tôn trọng cần được cụ thể hóa thành những yêu cầu phù hợp với từng cấp học, đồng thời gắn với sức khỏe tinh thần, văn hóa ứng xử và trách nhiệm trong môi trường số. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội cũng cần được coi trọng, bởi sự phát triển và cảm nhận hạnh phúc của học sinh chịu ảnh hưởng từ nhiều mối quan hệ, không chỉ trong phạm vi lớp học.
Trong thời đại AI, công nghệ có thể mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, hỗ trợ đổi mới dạy học, nhưng chính cách con người sử dụng công nghệ, quan tâm đến nhau và tổ chức môi trường giáo dục mới quyết định chất lượng của một ngôi trường hạnh phúc.
