Đổi mới mô hình đào tạo và phương thức tuyển sinh trường Trung học phổ thông chuyên là yêu cầu cần thiết nhằm khắc phục những hạn chế của giáo dục mũi nhọn, đáp ứng mục tiêu phát triển nhân tài trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, những điều chỉnh trong dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường Trung học phổ thông chuyên cần bảo đảm sự cân bằng giữa giáo dục toàn diện và đào tạo chuyên sâu, giữa mở rộng cơ hội học tập và phát hiện đúng những học sinh có năng khiếu đặc biệt.
Mục tiêu là phát hiện, bồi dưỡng nhân tài
Sau hơn 60 năm hình thành và phát triển, hệ thống trường Trung học phổ thông chuyên đã khẳng định vai trò trong phát hiện, bồi dưỡng nhân tài. Những thành tích tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, Olympic khu vực và quốc tế là kết quả đáng ghi nhận. Song, giá trị lâu dài của trường chuyên không chỉ được đo bằng số lượng huy chương, giải thưởng mà còn ở khả năng tạo dựng môi trường học thuật để những học sinh có năng khiếu đặc biệt phát triển tư duy, năng lực sáng tạo và tiếp tục đóng góp trong nhiều lĩnh vực.
Theo thầy Nguyễn Văn Thuỳ, Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), môi trường học thuật chuyên sâu không chỉ trang bị kiến thức nâng cao mà còn giúp học sinh hình thành tư duy logic, năng lực trừu tượng hóa, phương pháp tự học và khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp. Những năng lực này có giá trị lâu dài, ngay cả khi học sinh không tiếp tục theo đuổi đúng môn chuyên đã học.
Một học sinh chuyên Toán có thể phát triển trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu hoặc tài chính; học sinh chuyên Tin học có thể tiếp tục nghiên cứu công nghệ và các lĩnh vực liên ngành. Điều đó cho thấy đào tạo chuyên sâu không giới hạn cơ hội phát triển mà có thể trở thành nền tảng để người học thích ứng với những yêu cầu mới.
Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng các lớp chuyên khối STEM/STEAM. Định hướng này tiếp tục khẳng định vai trò của giáo dục mũi nhọn, đồng thời đòi hỏi nâng cao chất lượng phát hiện và bồi dưỡng tài năng.
Trên tinh thần đó, dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường Trung học phổ thông chuyên hướng tới phát triển tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, khắc phục tình trạng học lệch, quá chú trọng thành tích thi học sinh giỏi. Đây là hướng đi tích cực, bởi tài năng muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào kiến thức của một môn học. Học sinh trường chuyên vẫn cần được trang bị kiến thức phổ thông, kỹ năng giao tiếp, hợp tác, tư duy phản biện và hiểu biết xã hội.
Tuy nhiên, giáo dục toàn diện cần được hiểu đúng trong môi trường đào tạo tài năng. Toàn diện không đồng nghĩa với yêu cầu học sinh phải xuất sắc đồng đều ở tất cả các môn học. Một học sinh có năng khiếu đặc biệt về Tin học chưa chắc đạt kết quả cao nhất ở môn Toán; học sinh có khả năng nghiên cứu Lịch sử sâu sắc không nhất thiết phải nổi trội về Ngữ văn. Những khác biệt ấy phản ánh đặc điểm năng lực riêng của mỗi học sinh, cần được nhận diện và phát huy thay vì trở thành bất lợi trong quá trình học tập.
Bởi vậy, vấn đề không phải lựa chọn giữa giáo dục toàn diện và đào tạo chuyên sâu, mà là tổ chức hai yêu cầu này như thế nào để bổ trợ cho nhau. Nếu quá chú trọng kết quả học tập đồng đều, học sinh có thể phải phân tán thời gian, công sức cho những nội dung ngoài sở trường, làm thu hẹp cơ hội phát triển năng lực vượt trội. Ngược lại, nếu chỉ tập trung luyện thi và thành tích ở một môn học, trường chuyên khó tạo được nền tảng cần thiết để học sinh phát triển lâu dài.
Theo ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo), đổi mới trường chuyên không có nghĩa phủ nhận những thành quả đã đạt được, càng không phải xem nhẹ việc bồi dưỡng học sinh giỏi theo từng môn học. Vấn đề là phát huy thế mạnh hiện có, khắc phục hạn chế, tạo môi trường để học sinh phát triển toàn diện và phát huy cao nhất tiềm năng.
Từ góc độ này, chất lượng đổi mới không chỉ thể hiện ở việc mở rộng nội dung học tập, mà cần được đánh giá qua khả năng tạo điều kiện cho học sinh phát triển theo năng lực và sở trường. Giáo dục toàn diện phải là nền tảng hỗ trợ tài năng, trong khi chiều sâu học thuật tiếp tục là giá trị đặc thù làm nên vai trò của trường chuyên trong hệ thống giáo dục.
Tránh luyện “gà nòi”, nhận diện đúng năng khiếu nổi trội
Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo Quy chế là phương thức tuyển sinh dự kiến chuyển từ từng môn chuyên sang ba khối gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây không đơn thuần là điều chỉnh cấu trúc kỳ thi mà có thể tác động trực tiếp đến cách thức phát hiện, lựa chọn học sinh để bồi dưỡng chuyên sâu.
Theo dự thảo, học sinh dự tuyển khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội. Các bài thi nâng cao có hệ số tối thiểu là 2.
Ông Thái Văn Tài cho rằng, phương thức hiện hành có ưu điểm là lựa chọn được học sinh có năng lực nổi trội ở môn học cụ thể, nhưng cũng khiến các em phải định hướng và ôn luyện chuyên sâu từ sớm. Tuyển sinh theo khối nhằm đánh giá năng lực trên lĩnh vực rộng hơn, giảm sự phụ thuộc vào luyện thi một môn học. Sau khi trúng tuyển, học sinh được trải nghiệm, tư vấn và lựa chọn môn học chuyên sâu phù hợp với năng lực, nguyện vọng.
Cách tiếp cận này có cơ sở, nhất là đối với những học sinh chưa xác định rõ sở trường ở tuổi 15. Việc mở rộng phạm vi đánh giá có thể giúp các em có thêm thời gian khám phá năng lực, tránh phải lựa chọn môn chuyên quá sớm chỉ vì định hướng ôn luyện hoặc kỳ vọng của gia đình.
Tuy nhiên, ưu điểm đó cũng đặt ra một vấn đề cần được xem xét thấu đáo: năng lực học tập tốt trong một lĩnh vực rộng có đồng nghĩa với năng khiếu nổi trội ở từng môn học cụ thể hay không? Nếu không phân biệt rõ hai yêu cầu này, phương thức tuyển sinh có thể lựa chọn được những học sinh có nền tảng học tập tốt nhưng chưa chắc phát hiện đầy đủ những em có tiềm năng phát triển chuyên sâu.
Thầy Võ Quốc Bá Cẩn, giáo viên Trường Trung học cơ sở Archimedes Academy (Hà Nội) cho rằng, cần phân biệt năng lực học tập phổ quát với năng khiếu chuyên biệt. Nếu bài thi Toán nâng cao có hệ số lớn nhưng thiếu công cụ đánh giá trực tiếp năng khiếu Tin học, Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học, cần xem xét khả năng lựa chọn đúng những học sinh có tiềm năng phát triển ở từng môn chuyên. Chẳng hạn, một học sinh có tư duy thuật toán, khả năng lập trình nổi trội nhưng kết quả Toán nâng cao không thuộc nhóm cao nhất có thể gặp bất lợi so với học sinh giỏi Toán hơn nhưng chưa thể hiện năng lực tương ứng về Tin học.
Ở đây, vấn đề không chỉ là độ khó hay khả năng phân hóa của đề thi, mà quan trọng hơn là bài thi có đo lường đúng năng lực cần phát hiện hay không. Một công cụ đánh giá có thể phân loại tốt học sinh theo năng lực Toán nhưng chưa chắc phản ánh đầy đủ tiềm năng ở những môn học khác. Khi điểm số của một môn thi có hệ số cao giữ vai trò quyết định, nguy cơ bỏ sót học sinh có năng khiếu chuyên biệt là điều cần tính đến
Mặt khác, quá trình hình thành năng khiếu ở mỗi học sinh không giống nhau. Có những em cần thêm thời gian trải nghiệm để xác định sở trường, nhưng cũng có học sinh đã sớm bộc lộ tài năng, được bồi dưỡng trong nhiều năm và có định hướng học thuật rõ ràng. Với nhóm này, việc vào trường chuyên là bước tiếp nối quá trình phát triển năng lực, không phải điểm khởi đầu để khám phá sở trường.
Do đó, phương thức tuyển sinh mới cần đủ linh hoạt để đáp ứng cả hai nhóm học sinh. Bên cạnh đánh giá năng lực nền tảng, cần nghiên cứu những hình thức phù hợp nhằm nhận diện năng khiếu đặc thù, bảo đảm học sinh đã có thế mạnh nổi trội không mất cơ hội chỉ vì kết quả ở những môn thi khác
Về phía cơ quan quản lý, ông Thái Văn Tài nhấn mạnh: “Chúng tôi kiên định với mục tiêu đổi mới nhưng không nóng vội trong tổ chức thực hiện. Sự ổn định, công bằng và quyền lợi học tập của học sinh phải được đặt lên hàng đầu”.
Tinh thần thận trọng này cần được cụ thể hóa bằng việc đánh giá tác động, kiểm chứng khả năng nhận diện năng khiếu của cấu trúc bài thi và cách tính điểm trước khi triển khai rộng rãi. Đặc biệt, cần xem xét liệu phương thức mới có thực sự giảm áp lực ôn luyện hay chỉ chuyển áp lực từ môn chuyên sang các bài thi có hệ số cao. Nếu thay đổi cách thi nhưng chưa cải thiện chất lượng tuyển chọn, mục tiêu đổi mới sẽ khó đạt được như kỳ vọng.
Đổi mới trường chuyên là cần thiết nhưng không nên đồng nhất đổi mới với thay đổi phương thức tuyển sinh hoặc mở rộng phạm vi kiến thức. Điều quan trọng hơn là những điều chỉnh đó có khắc phục được hạn chế của mô hình hiện hành mà vẫn phát huy thế mạnh đào tạo nhân tài hay không?
Giá trị cốt lõi của trường chuyên nằm ở khả năng nhận diện những năng lực khác biệt, tạo môi trường để tài năng phát triển và đóng góp cho đất nước. Vì vậy, khi hoàn thiện Quy chế, cần lấy hiệu quả phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng làm thước đo, bảo đảm đổi mới giáo dục mũi nhọn đi đúng mục tiêu mà Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đặt ra.
