Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là tinh gọn số lượng tiêu chí mà còn phải đổi mới cách đánh giá, bảo đảm phản ánh đúng trải nghiệm của học sinh, giáo viên và chất lượng môi trường giáo dục, tránh để trường học hạnh phúc trở thành một phong trào chạy theo thành tích.
Tinh gọn tiêu chí, đổi mới cách đánh giá
Tháng 10/2023, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh ban hành Bộ tiêu chí “Trường học hạnh phúc” gồm 18 tiêu chí thuộc ba nhóm: Con người; dạy học và hoạt động giáo dục; môi trường. Bộ tiêu chí được triển khai tại 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn, tạo cơ sở để các trường xây dựng môi trường học tập an toàn, thân thiện và tôn trọng người học.
Sau gần 3 năm thực hiện, nhiều mô hình, cách làm đã được các cơ sở giáo dục triển khai phù hợp với điều kiện thực tế. Tuy nhiên, việc TP Hồ Chí Minh hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã làm thay đổi đáng kể quy mô hệ thống giáo dục, điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm người học. Trong bối cảnh đó, bộ tiêu chí cần được điều chỉnh để vừa bảo đảm tính thống nhất, vừa phù hợp với sự đa dạng của các cơ sở giáo dục trên địa bàn.
Quan trọng hơn, việc điều chỉnh không chỉ dừng ở tinh gọn số lượng tiêu chí mà còn phải đổi mới cách đánh giá, bảo đảm phản ánh đúng chất lượng môi trường giáo dục và trải nghiệm của người học.
Theo bà Cao Thị Thiên Phúc, Trưởng phòng Học sinh, sinh viên, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, sau thời gian triển khai, việc xây dựng trường học hạnh phúc cần tiếp tục được nhìn nhận từ cảm nhận của chính những người đang sống, học tập và làm việc trong môi trường đó.
Trên cơ sở tiếp thu các ý kiến đóng góp, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh đề xuất điều chỉnh bộ tiêu chí từ 18 xuống còn 9 tiêu chí cốt lõi, được thiết kế theo hai tầng gồm giá trị cốt lõi và tiêu chí đánh giá. Bà Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, cho biết dự thảo được xây dựng theo hướng tinh gọn, phù hợp với thực tiễn, tránh hình thức và không tạo thêm gánh nặng hành chính cho các trường. Sở tiếp tục lấy ý kiến các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ quản lý để hoàn thiện dự thảo trước khi trình UBND TP Hồ Chí Minh xem xét, ban hành.
Tuy nhiên, giảm số lượng tiêu chí mới chỉ giải quyết một phần yêu cầu. Nếu việc đánh giá vẫn chủ yếu dựa trên hồ sơ, báo cáo và minh chứng do nhà trường cung cấp, kết quả có thể phản ánh mức độ hoàn thành thủ tục nhiều hơn là chất lượng thực tế của môi trường học đường. Một ngôi trường có thể tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa, xây dựng cảnh quan khang trang và hoàn thành đầy đủ các yêu cầu trên giấy tờ, nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định học sinh thực sự cảm thấy được tôn trọng, có cơ hội bày tỏ ý kiến và tham gia vào đời sống học đường.
Vì vậy, một trong những vấn đề cần làm rõ là ai sẽ tham gia đánh giá và tiếng nói của từng nhóm đối tượng được ghi nhận như thế nào. Cảm nhận của học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý về cùng một môi trường học đường có thể không giống nhau. Các kênh phản hồi như hòm thư góp ý, diễn đàn trực tuyến, đối thoại trực tiếp cần được duy trì để học sinh có thể bày tỏ suy nghĩ, đồng thời giúp nhà trường nhận diện những vấn đề chưa được thể hiện qua báo cáo, hồ sơ.
Từ góc độ chăm sóc sức khỏe trẻ em, ông Phạm Hoàng Anh, Phó Trưởng Phòng Bảo vệ, chăm sóc sức khỏe trẻ em và bảo trợ xã hội, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, đề xuất mở các kênh để học sinh trực tiếp phản hồi như hòm thư góp ý, diễn đàn trực tuyến và đối thoại trực tiếp; đồng thời tạo điều kiện để các em tham gia xây dựng nội quy trường học. Đây cũng là cơ sở để việc đánh giá trường học hạnh phúc không chỉ dựa trên báo cáo của nhà trường mà ghi nhận được tiếng nói của chính người học.
Bên cạnh các mối quan hệ và hoạt động trong trường học, những điều kiện thiết yếu trong sinh hoạt hằng ngày cũng cần được xem xét đầy đủ. Dinh dưỡng, an toàn thực phẩm, nhà vệ sinh, nguồn nước sạch và chăm sóc sức khỏe tâm thần đều tác động trực tiếp đến cảm giác an toàn, thoải mái của học sinh khi ở trường. Đây không phải những yếu tố phụ trợ, mà là những điều kiện nền tảng để học sinh có thể yên tâm học tập và phát triển.
Từ thực tiễn ở cơ sở, bà Chu Ánh Vân, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Triệu Thị Trinh (phường Hòa Hưng), cho rằng cần có hướng dẫn cụ thể hơn về hoạt động tư vấn tâm lý học đường, điều kiện cơ sở vật chất tối thiểu và cách xác định minh chứng. Theo bà, việc hướng dẫn rõ ràng sẽ giúp hạn chế tình trạng cùng một tiêu chí nhưng mỗi trường hiểu và đánh giá theo một cách khác nhau.
Như vậy, yêu cầu đối với bộ tiêu chí mới không đơn thuần là rút gọn từ 18 xuống còn 9 tiêu chí, mà quan trọng hơn là lựa chọn được những yếu tố phản ánh đúng đời sống học đường và xây dựng phương pháp đánh giá đủ tin cậy. Khi tiếng nói của học sinh được ghi nhận, các điều kiện học tập, sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe được xem xét đầy đủ, kết quả đánh giá mới có thể trở thành căn cứ để nhà trường nhận diện những mặt còn hạn chế, xác định vấn đề cần ưu tiên và điều chỉnh hoạt động phù hợp.
Cần cơ chế thực hiện và trách nhiệm đồng hành
Bộ tiêu chí chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi cùng cơ chế triển khai rõ ràng, có sự tham gia và trách nhiệm của các bên liên quan. Bởi trường học hạnh phúc không thể được tạo dựng chỉ bằng quyết tâm của ban giám hiệu hay một bộ phận trong nhà trường, mà cần sự đồng hành thường xuyên của giáo viên, học sinh, phụ huynh và các tổ chức xã hội.
Từ góc độ nghiên cứu và quản lý giáo dục, PGS.TS Đỗ Đình Thái, Trưởng phòng Sau đại học, Đại học Sài Gòn, cho rằng quá trình xây dựng trường học hạnh phúc cần có sự tham gia của phụ huynh và các bên liên quan. Giáo viên, học sinh cũng cần có cam kết và trách nhiệm trong quá trình thực hiện, bởi đây không chỉ là nhiệm vụ của ban giám hiệu hay một bộ phận trong nhà trường mà liên quan đến toàn bộ cộng đồng giáo dục.
Theo PGS.TS Đỗ Đình Thái, các tiêu chí nên được diễn đạt ngắn gọn, bao quát những nội dung cốt lõi nhưng đủ độ mở để từng trường cụ thể hóa theo đặc điểm riêng. Một số yêu cầu có thể áp dụng thống nhất ở cấp lớp học, trong khi những nội dung khác cần tạo điều kiện để nhà trường chủ động lựa chọn cách thực hiện phù hợp với điều kiện tổ chức, đối tượng học sinh và môi trường giáo dục.
Ông cũng đề xuất xây dựng thang đo thống nhất, thể hiện các mức độ hình thành và phát triển để nhà trường có cơ sở tự đánh giá, xác định những nội dung cần tiếp tục cải thiện. Theo cách tiếp cận này, đánh giá trường học hạnh phúc không chỉ nhằm xác định mức độ đáp ứng tiêu chí tại một thời điểm mà còn giúp nhà trường theo dõi quá trình xây dựng văn hóa học đường và điều chỉnh hoạt động theo từng giai đoạn.
Cùng quan tâm đến tính cụ thể và khả năng áp dụng, Tiến sĩ Nguyễn Đức Huân, giảng viên Trường Đại học Thủ Dầu Một, đề xuất cụ thể hóa các tiêu chí bằng thang điểm, tỷ lệ hoặc ngưỡng đánh giá rõ ràng. Theo ông, cách diễn đạt cụ thể giúp các trường có cơ sở thống nhất hơn khi triển khai, đồng thời thuận lợi trong việc xác định mức độ thực hiện và những nội dung cần ưu tiên cải thiện.
Trong khi đó, Tiến sĩ Mai Đức Thắng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học - THCS - THPT Hoàng Gia, cho rằng việc đánh giá cần tính đến đặc điểm của từng cấp học và điều kiện của mỗi cơ sở giáo dục. Theo thầy, cách diễn đạt các nội dung liên quan đến sức khỏe tinh thần cần gần gũi, phù hợp với môi trường học đường và tránh tạo cảm giác kỳ thị. Sự tin tưởng, tôn trọng cũng cần được xây dựng trong quan hệ giữa tất cả thành viên của cộng đồng trường học, không chỉ giới hạn ở mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh.
Theo các nhà làm giáo dục, việc hoàn thiện bộ tiêu chí cần kết hợp giữa tính thống nhất và khả năng vận dụng linh hoạt. Các giá trị cốt lõi như yêu thương, an toàn, tôn trọng cần được cụ thể hóa thành những yêu cầu phù hợp với từng cấp học, đồng thời gắn với sức khỏe tinh thần, văn hóa ứng xử và trách nhiệm trong môi trường số.
Để những yêu cầu đó đi vào thực tế, điều kiện bảo đảm cho hoạt động giáo dục cũng cần được quan tâm. Với quy mô học sinh lớn và địa bàn rộng sau sắp xếp, TP Hồ Chí Minh phải giải quyết hài hòa nhiều mối quan hệ: giữa khu vực trung tâm với vùng ven, giữa địa bàn thuận lợi với nơi còn khó khăn; giữa giáo dục mũi nhọn với giáo dục đại trà; giữa dạy chữ với dạy người; giữa học tập với rèn luyện thể chất và chăm sóc sức khỏe tinh thần.
Trong quá trình đổi mới, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cũng cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với vai trò của người thầy. AI và các nền tảng số có thể hỗ trợ dạy học, quản trị, đánh giá và cá thể hóa việc học, nhưng không thể thay thế sự tương tác, định hướng và giáo dục nhân cách của giáo viên. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi góp phần cải thiện chất lượng giáo dục và tạo thêm điều kiện để học sinh phát triển.
Thành phố tiếp tục đặt mục tiêu xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh và hạnh phúc. Việc phát triển “Trường học hạnh phúc” được đặt trong mối liên hệ với quản trị nhà trường dựa trên dữ liệu và xây dựng trường học số, hướng tới tạo động lực học tập tích cực, giúp học sinh phát triển toàn diện cả về năng lực, phẩm chất, thể chất và sức khỏe tinh thần.
Một yêu cầu khác là đưa các chính sách hỗ trợ giáo dục đến đúng đối tượng và bảo đảm hiệu quả thực tế. Các chính sách về bồi dưỡng học sinh giỏi, hỗ trợ giáo dục ở khu vực khó khăn, miễn học phí, hỗ trợ sách giáo khoa cho các đối tượng chính sách, trợ giá vé xe buýt cho học sinh và chương trình khám sức khỏe miễn phí toàn diện cho học sinh cần được triển khai đồng bộ, thuận lợi.
Các cơ sở giáo dục và cơ quan liên quan cũng cần thường xuyên rà soát để kịp thời điều chỉnh, bổ sung chính sách phù hợp với thực tiễn, bảo đảm mọi học sinh, trong đó có học sinh khó khăn và học sinh khuyết tật, đều có cơ hội tiếp cận giáo dục.
Nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một nền giáo dục trung thực, thực chất, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh Nguyễn Tấn Phát cho biết kiên quyết không để xảy ra tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích, đồng thời yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi gian lận, tiêu cực trong giáo dục.
Theo ông, mỗi hạn chế phải đi kèm giải pháp khắc phục cụ thể; mỗi nhiệm vụ cần xác định rõ người chịu trách nhiệm, thời hạn hoàn thành và kết quả đầu ra, không né tránh, không đùn đẩy và không để những tồn tại kéo dài từ năm học này sang năm học khác.
Từ yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho rằng nhiệm vụ cốt lõi của ngành trong thời gian tới là nâng cao chất lượng dạy và học, trước hết từ những điều kiện bảo đảm cho việc học. Theo ông, những yêu cầu mới vừa tạo thách thức, vừa mở ra cơ hội để đội ngũ nhà giáo đổi mới phương pháp, nâng cao năng lực chuyên môn. Tuy nhiên, yếu tố cốt lõi vẫn là tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm, tận tụy và đạo đức nghề nghiệp của người thầy.
Cùng với trách nhiệm của ngành Giáo dục và đội ngũ nhà giáo, sự đồng hành của gia đình và các tổ chức xã hội cũng có ý nghĩa trong việc hình thành môi trường giáo dục nhân văn. Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh vai trò của đội ngũ nữ trí thức trong việc góp phần hình thành lối sống nhân văn, tinh thần hiếu học và tư duy khoa học, đồng thời kết nối những giá trị truyền thống với tư duy tiến bộ, sự tôn trọng và chia sẻ trách nhiệm trong gia đình.
Ý kiến này gợi mở một khía cạnh quan trọng trong xây dựng trường học hạnh phúc: Những giá trị mà học sinh được giáo dục ở trường cần có sự tiếp nối trong gia đình và đời sống xã hội. Yêu thương, tôn trọng, trách nhiệm và sẻ chia không thể chỉ được hình thành qua bài học lý thuyết hay hoạt động tuyên truyền riêng lẻ, mà cần được nuôi dưỡng qua cách ứng xử hằng ngày, từ gia đình đến nhà trường và các mối quan hệ xung quanh học sinh.
Nhìn từ những mô hình trường học, hoạt động đọc sách, giáo dục nghệ thuật, tư vấn tâm lý đến các yêu cầu về quản trị và điều chỉnh bộ tiêu chí, có thể thấy xây dựng trường học hạnh phúc là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, cơ quan quản lý và xã hội. Trong quá trình đó, học sinh phải thực sự được đặt ở vị trí trung tâm; giáo viên được tạo điều kiện làm tốt công việc chuyên môn; còn nhà trường cần có đủ nguồn lực và cơ chế để chuyển những giá trị đã xác định thành hoạt động cụ thể.
Chín tiêu chí mới chỉ có ý nghĩa khi giúp nhà trường nhận diện đúng những vấn đề cần cải thiện, chứ không trở thành một bộ hồ sơ để hoàn thành. Giá trị của trường học hạnh phúc phải được thể hiện qua những thay đổi mà học sinh có thể cảm nhận mỗi ngày: được học tập trong môi trường an toàn, được lắng nghe, tôn trọng, có cơ hội phát triển năng lực và được hỗ trợ khi gặp khó khăn.
Khi những điều đó trở thành thực tiễn thường xuyên, trường học hạnh phúc mới thực sự vượt ra khỏi khuôn khổ một phong trào, trở thành nền tảng cho chất lượng và sự phát triển bền vững của giáo dục TP Hồ Chí Minh.
