Đặt yêu cầu bảo tồn ngay từ khâu quyết định
Rừng ngập mặn Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh) được phục hồi qua công sức của nhiều thế hệ, góp phần bảo vệ bờ biển, điều hòa khí hậu, duy trì đa dạng sinh học và sinh kế người dân. Khi Cần Giờ mở rộng không gian phát triển đô thị và kinh tế biển, những giá trị ấy cần được xem xét đầy đủ trong lựa chọn phương án phát triển.
Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh, khẳng định Thành phố lấy bảo tồn thiên nhiên làm nền tảng để kiến tạo mô hình phát triển xanh, có trách nhiệm và bền vững. Thành phố định hướng phát triển Cần Giờ thành không gian đô thị biển xanh, thông minh, thân thiện với môi trường, gắn với bảo tồn hệ sinh thái, du lịch sinh thái và nâng cao chất lượng sống người dân.
Được UNESCO công nhận năm 2000, Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ kết hợp các chức năng bảo tồn, phát triển và hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục.
Theo Ban Quản lý khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ, vùng lõi dành cho bảo tồn đa dạng sinh học và giám sát hệ sinh thái; vùng đệm góp phần hạn chế tác động đến vùng lõi; vùng chuyển tiếp khuyến khích những mô hình hợp tác phát triển phù hợp.
Sự phân vùng ấy đặt ra yêu cầu quản lý theo chức năng và mức độ bảo vệ của từng khu vực. Những hoạt động có thể triển khai tại vùng chuyển tiếp không đồng nghĩa với việc được áp dụng tương tự ở vùng đệm hoặc vùng lõi. Việc lựa chọn địa điểm, quy mô và hình thức hoạt động cần dựa trên yêu cầu bảo vệ cụ thể.
Ông Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh phát triển kinh tế, đô thị và du lịch phải tôn trọng sức chịu tải của hệ sinh thái và các giá trị đa dạng sinh học. Yêu cầu này cần được xem xét từ khâu lựa chọn phương án, dựa trên hiện trạng tài nguyên, mức độ nhạy cảm của khu vực và khả năng tiếp nhận tác động. Đánh giá tác động phải giúp nhận diện nguy cơ, so sánh phương án và xác định biện pháp hạn chế ảnh hưởng bất lợi.
Những vấn đề cần tiếp tục làm rõ gồm chỉ tiêu xác định sức chịu tải, cách cập nhật dữ liệu và trách nhiệm giám sát của từng cơ quan, đơn vị. Khi xuất hiện thay đổi bất lợi, cần xác định nơi tiếp nhận thông tin, trách nhiệm xử lý và căn cứ điều chỉnh hoạt động. Việc giám sát nhờ đó mới gắn với hành động cụ thể.
Theo ông Hans Dencker Thulstrup, Trưởng bộ phận Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB), Đa dạng sinh học và Hệ sinh thái của UNESCO, các khu dự trữ sinh quyển là nơi kết nối bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Công cụ số, hệ thống thông tin địa lý và chia sẻ dữ liệu góp phần hỗ trợ quản lý dựa trên bằng chứng khoa học.
Theo thống kê của Ban Quản lý khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ, hơn 240 đề tài nghiên cứu trong nước và quốc tế đã được thực hiện trong 26 năm kể từ khi được UNESCO công nhận. Nội dung nghiên cứu bao quát nhiều lĩnh vực như đánh giá sinh thái, quan trắc, sinh kế, dịch vụ hệ sinh thái và chính sách.
Các kết quả nghiên cứu cần được tổng hợp để phục vụ quản lý. Số lượng đề tài cho thấy sự quan tâm của giới khoa học, nhưng chưa đủ phản ánh mức độ ứng dụng. Việc rà soát cần làm rõ kết quả nào đã được tiếp nhận, nội dung nào còn phù hợp và dữ liệu nào phải tiếp tục cập nhật.
Giá trị của nghiên cứu sẽ được thể hiện rõ hơn khi giúp cơ quan quản lý lựa chọn phương án, xác định khu vực cần ưu tiên bảo vệ và phát hiện sớm những thay đổi đáng lưu ý. Kết nối được tri thức khoa học với quyết định điều hành cũng là cách cụ thể hóa định hướng phát triển Cần Giờ trên nền tảng bảo tồn.
Bảo đảm nguồn lực và lợi ích của người giữ rừng
Bảo tồn đòi hỏi kinh phí, nhân lực và sự tham gia bền bỉ của cộng đồng. Tại Cần Giờ, chính sách giao khoán bảo vệ rừng cho thấy một cách gắn trách nhiệm gìn giữ tài nguyên với quyền lợi người dân. Theo ông Huỳnh Đức Hoàn, Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng TP Hồ Chí Minh, Phó Trưởng Ban Quản lý khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ, chính sách giao khoán được Thành phố triển khai từ năm 1990 với 10 hộ gia đình đầu tiên.
Qua các thời kỳ, Thành phố điều chỉnh đơn giá giao khoán nhằm cải thiện thu nhập, đời sống cho các hộ nhận khoán giữ rừng. Cùng với lực lượng chuyên trách và chính quyền địa phương, người dân tham gia cung cấp thông tin, hỗ trợ phát hiện và ngăn chặn hành vi vi phạm.
Kết quả bảo vệ rừng có sự đóng góp của lực lượng chuyên trách, chính quyền địa phương và người dân. Chính sách giao khoán gắn trách nhiệm bảo vệ diện tích rừng được giao với nguồn thu của từng hộ. Vì vậy, nguồn lực dành cho bảo tồn cần được bố trí đồng thời với việc bảo đảm thu nhập, đời sống của người trực tiếp giữ rừng.
Công việc giữ rừng đòi hỏi người dân thường xuyên bám địa bàn, phối hợp với lực lượng chức năng. Việc đánh giá hiệu quả giao khoán cần xem xét cả chất lượng bảo vệ rừng, thu nhập và điều kiện làm việc của các hộ tham gia, qua đó xác định những hỗ trợ cần thiết để người dân yên tâm gắn bó với công việc.
Ông Bùi Minh Thạnh cho rằng bảo tồn chỉ thực sự thành công khi người dân được tham gia, được hưởng lợi và có sinh kế bền vững. Yêu cầu ấy cần được thể hiện trong cách tổ chức du lịch sinh thái và những hoạt động kinh tế phù hợp. Cộng đồng cần có cơ hội cung cấp dịch vụ, nâng cao kỹ năng và cải thiện thu nhập.
Khi xây dựng các mô hình sinh kế, cần làm rõ người dân tham gia bằng cách nào, cần được hỗ trợ những gì và phải đáp ứng yêu cầu bảo vệ tài nguyên ra sao. Lợi ích kinh tế đi cùng trách nhiệm cụ thể sẽ tạo cơ sở để cộng đồng duy trì sự tham gia, đồng thời hạn chế nguy cơ khai thác vượt quá khả năng của hệ sinh thái.
Du khách tham quan Đảo Khỉ tại Cần Giờ. Ảnh: NBCA.
Tín chỉ carbon và tín chỉ đa dạng sinh học có thể bổ sung kinh phí cho bảo tồn, nhưng tiềm năng tài nguyên chưa đồng nghĩa với nguồn thu. Theo GS.TS Phạm Thu Thủy, Trường Đại học Flinders (Australia), Giám đốc Dự án “Phát triển thị trường tín chỉ carbon xanh dương chất lượng cao cho Việt Nam”, hoạt động được hỗ trợ phải chứng minh tạo ra kết quả bổ sung so với trường hợp không triển khai, duy trì kết quả lâu dài và ngăn ngừa nguy cơ dịch chuyển phát thải sang nơi khác. Với Cần Giờ, khả năng tham gia thị trường cần được xem xét cùng chi phí đo đạc, báo cáo, thẩm định và năng lực thực hiện.
PGS.TS Tăng Thị Kim Hồng, Trường Đại học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa mục tiêu khí hậu, bảo vệ hệ sinh thái và sinh kế cộng đồng khi kết hợp hai loại tín chỉ. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin và tham gia quyết định những vấn đề ảnh hưởng đến sinh kế. Phương án phân chia lợi ích phải minh bạch, xác định rõ người trực tiếp giữ rừng được hưởng những gì, đảm nhận nghĩa vụ nào và được hỗ trợ ra sao để tiếp tục công việc. Những nội dung này cần được thảo luận trước khi triển khai để các hộ có cơ sở cân nhắc ảnh hưởng đối với công việc và thu nhập.
Để huy động tài chính cho bảo tồn và bảo đảm lợi ích người giữ rừng, Cần Giờ cần dữ liệu đáng tin cậy về hệ sinh thái và kết quả bảo vệ tài nguyên. Đây cũng là hướng cụ thể hóa Nghị quyết 57 thông qua ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý rừng. Việc kết nối dữ liệu quan trắc, đưa kết quả nghiên cứu vào thực tế sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm căn cứ giám sát tác động, lựa chọn phương án phát triển phù hợp. Mục tiêu sau cùng là gìn giữ rừng ngập mặn và cải thiện đời sống người dân trong quá trình phát triển đô thị biển xanh.
