Trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ học tập, làm việc nhưng cũng bị các đối tượng lợi dụng để giả mạo nội dung, xây dựng kịch bản lừa đảo. Từ những tình huống trải nghiệm dành cho sinh viên, Thượng tá Trần Việt Cường, Phó Giám đốc Trung tâm Huấn luyện thuộc Cục An ninh mạng - A05 (Bộ Công an) đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc về yêu cầu nâng cao kỹ năng tự bảo vệ và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu.
AI đang phát triển mạnh và trở thành công cụ hỗ trợ nhiều hoạt động trong đời sống, từ học tập đến giải quyết công việc. Tuy nhiên, nếu thiếu kiến thức và khả năng kiểm soát, người dùng có thể phải đối mặt với những nguy cơ từ việc công nghệ này bị lợi dụng vào mục đích xấu.
Một trong những nguy cơ là các đối tượng sử dụng AI để tạo video giả mạo bằng công nghệ deepfake nhằm lừa đảo. AI còn có thể bị lợi dụng để xây dựng kịch bản tấn công, lừa đảo phù hợp với từng nhóm đối tượng. Nội dung được tạo ra có thể gắn với những thông tin, hoạt động mà người dùng đang quan tâm, từ đó khiến họ dễ tiếp cận và làm theo.
Chẳng hạn, với một cuộc thi dành cho sinh viên, các đối tượng có thể tạo đường link giả mạo cuộc thi để dụ người tham gia đăng nhập, qua đó tìm cách phát tán và kích hoạt mã độc. Đây là ví dụ cho thấy ngay cả những hoạt động gần gũi với học tập, sinh hoạt của sinh viên cũng có thể bị lợi dụng làm phương tiện lừa đảo.
Vì vậy, chúng tôi chú trọng nâng cao nhận thức, kiến thức để sinh viên hiểu đúng về AI, nhận diện những nguy cơ và chủ động phòng ngừa. Người dùng cần biết cách sử dụng AI phục vụ học tập, công việc một cách hữu ích, đồng thời nhận biết việc các đối tượng có thể lợi dụng công nghệ này để gây hại.
Mục tiêu của các hoạt động tuyên truyền, trải nghiệm là giúp người học hiểu được thủ đoạn trong những tình huống cụ thể. Khi hiểu cách thức lừa đảo và nguy cơ đi kèm, các em sẽ có cơ sở để tự bảo vệ tốt hơn trong quá trình sử dụng công nghệ.
Các hoạt động trải nghiệm tình huống lừa đảo có ý nghĩa như thế nào trong việc trang bị kỹ năng cho sinh viên?
Trong không gian triển lãm, hội thảo, ban tổ chức bố trí những khu vực để sinh viên trực tiếp trải nghiệm các hoạt động, tình huống cụ thể. Những tình huống này được xây dựng từ thực tiễn, giúp các em tiếp cận cách thức mà đối tượng phạm tội sử dụng để lừa đảo trên không gian mạng.
Qua trải nghiệm, sinh viên có thể tìm hiểu những đường link được sử dụng để dẫn dụ người dùng, cách đối tượng tạo tình huống và triển khai thủ đoạn. Việc trực tiếp tham gia giúp các em có cảm nhận rõ hơn về hoạt động lừa đảo, từ đó nâng cao nhận thức về những nguy cơ có thể gặp phải.
Chúng tôi mong muốn những kiến thức đó trước hết giúp sinh viên tự bảo vệ mình. Các em cần hiểu rằng thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, có thể được xây dựng dựa trên chính những nội dung mà mình quan tâm. Tiếp cận các tình huống thực tế là cách để người học nhận ra sự liên quan giữa kiến thức an ninh mạng với hoạt động hằng ngày.
Bên cạnh đó, sinh viên có thể chia sẻ những điều đã học, đã trải nghiệm với người thân và gia đình. Khi hiểu cách thức lừa đảo, các em có thể giúp những người xung quanh nâng cao cảnh giác. Hiệu quả của hoạt động trải nghiệm vì thế còn thể hiện ở khả năng lan tỏa kiến thức ra cộng đồng.
Chúng tôi cũng kỳ vọng các hoạt động này khơi dậy niềm yêu thích công nghệ, sự quan tâm đến lĩnh vực an ninh mạng. Từ việc tìm hiểu cách tự bảo vệ, một số sinh viên có thể tiếp tục học tập, rèn luyện chuyên môn để sau này tham gia phòng, chống lừa đảo và bảo vệ các hệ thống thông tin.
Theo ông, trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cần được chia sẻ như thế nào giữa cá nhân và tổ chức cung cấp dịch vụ?
Dữ liệu ngày càng có giá trị trong đời sống số, vì vậy công tác bảo vệ dữ liệu phải được coi trọng. Dữ liệu đến từ nhiều nguồn, có thể gắn với thông tin cá nhân, thông tin nhạy cảm, hoạt động công tác hoặc bí mật nhà nước. Với những loại dữ liệu khác nhau, cần có biện pháp bảo vệ phù hợp và tuân thủ quy định của pháp luật.
Bảo vệ dữ liệu là trách nhiệm chung của các bên tham gia. Người dùng có trách nhiệm với dữ liệu của mình đồng thời cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp có liên quan cũng phải thực hiện trách nhiệm bảo vệ. Không thể coi đây chỉ là công việc của một cá nhân hay một tổ chức riêng lẻ.
Trách nhiệm đó cần được xem xét trong từng khâu, từ tạo lập, sử dụng đến chia sẻ và truyền đưa dữ liệu. Ở mỗi khâu có những chủ thể tham gia và những yêu cầu bảo vệ tương ứng. Việc xác định rõ trách nhiệm giúp các bên hiểu mình phải làm gì khi tiếp cận, sử dụng dữ liệu.
Đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ có sử dụng dữ liệu, yêu cầu đặt ra là bảo vệ dữ liệu người dùng, dữ liệu cá nhân và những thông tin riêng tư. Cùng với đó, các tổ chức, cá nhân có liên quan cần có biện pháp ngăn chặn việc dữ liệu, thông tin bị sử dụng vào những mục đích gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự và an toàn xã hội.
Vì thế, nâng cao nhận thức cho người dùng cần đi cùng việc thực hiện trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ. Khi mỗi bên hiểu và thực hiện đúng trách nhiệm trong quá trình tạo lập, sử dụng, chia sẻ dữ liệu thì công tác bảo vệ mới có thể đạt hiệu quả.
Tôi kỳ vọng việc xây dựng Luật An ninh dữ liệu sẽ bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Trước hết, cần có hành lang pháp lý đầy đủ và cụ thể hơn để người dân, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có căn cứ thực hiện và tuân thủ.
Một nội dung quan trọng là làm rõ việc phân loại dữ liệu, yêu cầu bảo vệ đối với từng loại và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Khi những yêu cầu này được quy định rõ, các bên sẽ có căn cứ để lựa chọn, tổ chức biện pháp bảo vệ phù hợp với dữ liệu mà mình quản lý, sử dụng.
Tôi cũng mong muốn việc hoàn thiện pháp luật tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp đầu tư và phát triển. Bảo vệ dữ liệu và tạo điều kiện để doanh nghiệp hoạt động là những yêu cầu cần được quan tâm trong quá trình xây dựng hành lang pháp lý.
Bên cạnh quy định về trách nhiệm, cần có chế tài để bảo đảm việc tuân thủ và thực hiện nghiêm các yêu cầu bảo vệ dữ liệu. Kỳ vọng của chúng tôi là dữ liệu của cơ quan, tổ chức, cá nhân được bảo vệ tốt hơn, hạn chế nguy cơ bị xâm phạm.
Để đạt được mục tiêu đó, mỗi cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp cần nhận thức rõ trách nhiệm và nghiêm túc thực hiện các quy định pháp luật. Hành lang pháp lý là căn cứ quan trọng, còn hiệu quả bảo vệ dữ liệu gắn với việc thực hiện của các bên trong từng hoạt động cụ thể.
Theo Thượng tá Trần Việt Cường, các hoạt động trải nghiệm tình huống lừa đảo hướng đến ba mục tiêu:
Ông muốn gửi thông điệp gì đến sinh viên trong việc góp phần xây dựng không gian mạng an toàn?
Tôi muốn nhấn mạnh rằng người trẻ biết bảo vệ mình cũng sẽ góp phần bảo vệ cộng đồng. Trong bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, con người giữ vai trò quan trọng. Khi sinh viên có nhận thức và kiến thức, các em có thể trở thành lực lượng lan tỏa những hiểu biết đó đến người thân, gia đình và nhà trường.
Qua những hoạt động trải nghiệm, chúng tôi mong các em hiểu sâu hơn về thủ đoạn lừa đảo để bản thân có kiến thức phòng ngừa. Đồng thời các em có thể chia sẻ, giúp những người xung quanh cảnh giác trước các hoạt động lừa đảo ngày càng tinh vi.
Sinh viên cũng là nguồn nhân lực tương lai của đất nước. Chúng tôi hy vọng từ những cuộc thi, ngày hội và hoạt động tìm hiểu công nghệ sẽ giúp nhiều em sẽ nuôi dưỡng niềm đam mê, tiếp tục học tập để trở thành những người trực tiếp làm công tác bảo vệ an ninh mạng.
Trong số các em tham gia các cuộc thi, chúng tôi mong sẽ có những người sau này tham gia bảo vệ các hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, đấu tranh với những hành vi vi phạm trên không gian mạng. Đó là sự tiếp nối từ nhận thức, trải nghiệm ban đầu đến quá trình học tập và phát triển chuyên môn.
Mỗi sinh viên có thể bắt đầu từ việc trang bị kiến thức để sử dụng công nghệ an toàn và giúp người thân phòng tránh lừa đảo. Những hành động đó góp phần xây dựng không gian mạng Việt Nam an toàn và lành mạnh.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
