"Món quà" gây bất ngờ
Theo truyền thông Mỹ, thông báo ngày 9/10 của Tổng thống Donald Trump về thỏa thuận cung cấp dầu diesel với Nga đã khiến các đồng minh châu Âu bất ngờ, trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky chỉ trích đây là “món quà” dành cho nhà lãnh đạo Nga, cho rằng việc nới lỏng hạn chế đối với nhiên liệu Nga có thể giúp Moskva tăng nguồn thu trong khi chiến sự vẫn tiếp diễn.
Thỏa thuận dự kiến cho phép Nga cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và thế giới ngay trong tháng 10, tiếp đó là 500.000 tấn trong tháng 11 và các đợt bổ sung trong những tháng sau. Bộ Tài chính Mỹ đã cấp phép cho hoạt động nhập khẩu dầu diesel Nga đến ngày 7/4/2027. Tổng thống Trump cho biết mục tiêu là tăng nguồn cung và hạ giá nhiên liệu cho người dân, nông dân, doanh nghiệp vận tải Mỹ. Tuy nhiên, một số chuyên gia nhận định lượng nhiên liệu bổ sung có thể chưa đủ để tạo ra mức giảm giá đáng kể và lâu dài.
Phía Nga xác nhận sẵn sàng cung cấp dầu và các sản phẩm dầu mỏ cho thị trường Mỹ cũng như thị trường toàn cầu. Phó Thủ tướng Nga Alexander Novak cho biết nguồn cung có thể tăng lên tới 3 triệu tấn mỗi tháng, tùy thuộc năng lực của các nhà máy lọc dầu. Đặc biệt, ngày 13/10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov khẳng định Moskva không thấy mối liên hệ trực tiếp giữa thỏa thuận dầu diesel với Mỹ và lập trường của Nga trong vấn đề Ukraine. Theo ông, các cuộc tiếp xúc với Washington về khả năng ngừng tấn công các cơ sở năng lượng vẫn đang diễn ra.
Châu Âu lâm tình thế lưỡng nan
Trong ba ngày qua, các nhà lãnh đạo châu Âu phải đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan quen thuộc: làm thế nào để tiếp tục ủng hộ Ukraine trong thời điểm ngoại giao đặc biệt khó khăn mà không khiến Tổng thống Trump tức giận.
Khi tìm cách đưa ra phản ứng chung, họ tránh chỉ trích trực tiếp Tổng thống Mỹ và thống nhất một thông điệp ngoại giao thận trọng: châu Âu không thay đổi chính sách đối với Nga và tiếp tục sát cánh cùng Ukraine.
Ngày 10/10, Anh thông báo Thủ tướng Andy Burnham đã điện đàm với ông Zelensky. Theo tuyên bố của Chính phủ Anh, ông Burnham mở đầu cuộc trao đổi bằng việc “ghi nhận 24 giờ vừa qua là khoảng thời gian khó khăn đối với Ukraine”, một cách diễn đạt gián tiếp đề cập đến động thái của ông Trump, đồng thời tái khẳng định “sự đoàn kết hoàn toàn” với Kiev. Hai nhà lãnh đạo dự kiến gặp nhau trong những ngày tới.
Người phát ngôn của Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết Berlin vẫn duy trì các quyết định trừng phạt Nga và phối hợp với các đối tác châu Âu để xem xét những biện pháp trừng phạt tiếp theo.
Ngày 12/10, Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas mở đầu phát biểu với báo giới bằng thông điệp hòa dịu dành cho Mỹ, trước khi khẳng định khối này sẽ tiếp tục nỗ lực ngăn Nga gia tăng nguồn thu từ việc bán dầu mỏ và khí đốt trên thị trường toàn cầu.
“ Mỹ là đồng minh lớn nhất của chúng tôi, nhưng thông điệp của chúng tôi rất rõ ràng. Nếu muốn chấm dứt cuộc chiến này, cách duy nhất là gia tăng sức ép đối với Nga”, bà Kallas nói khi đến dự cuộc họp các bộ trưởng ngoại giao EU tại Luxembourg.
Ngoại trưởng Estonia, Margus Tsahkna thẳng thắn hơn khi cho rằng châu Âu từng nhiều lần trải qua những biến động và sức ép từ phía ông Trump đối với Ukraine. Theo ông, các nước cần tập trung vào những việc mình có thể làm.
Đối với các quan chức châu Âu, động thái mới nhất của ông Trump trong việc tự tiến hành ngoại giao với ông Putin mà không phối hợp chặt chẽ với các đồng minh đã tác động trực tiếp đến nỗ lực duy trì đồng thuận trong việc phản đối chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine từ năm 2022. Gần 30 quốc gia, trong đó có Anh, Pháp và Đức, đã thành lập liên minh mang tên “Liên minh các nước sẵn sàng” vào năm ngoái nhằm thể hiện quyết tâm hỗ trợ Kiev.
Chiều 12/10, Tổng thống Trump đã đáp trả phản ứng của châu Âu trên mạng xã hội Truth Social. Ông viết rằng EU đã trả Nga 250 tỷ USD tiền năng lượng, đồng thời cáo buộc truyền thông Mỹ né tránh vấn đề này. Ông có thể đang đề cập đến lượng dầu mỏ Nga mà châu Âu mua kể từ khi xung đột Ukraine bùng phát. Ông Trump khẳng định quyết định của mình là lựa chọn đúng đắn cho người dân Mỹ, với khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết”.
Mỹ kết hợp lợi ích kinh tế với mục tiêu ngoại giao
Theo các nhà quan sát, chính quyền Mỹ đang tìm cách kết hợp lợi ích kinh tế với mục tiêu ngoại giao. Ngày 12/10, các đặc phái viên của ông Trump đã nói với đại diện Ukraine rằng thỏa thuận dầu diesel là một phần trong nỗ lực đưa Nga trở lại bàn đàm phán. Phía Mỹ được cho là kỳ vọng việc mở ra cơ hội hợp tác kinh tế có thể tạo điều kiện để Moskva thể hiện thiện chí trong các bước tiếp theo. Tuy nhiên, giới chức Ukraine tỏ ra hoài nghi về cách tiếp cận này, lo ngại nguồn thu bổ sung sẽ giúp Nga duy trì hoạt động quân sự mà chưa có nhượng bộ tương ứng.
Một diễn biến khác làm phức tạp thêm tình hình là tuyên bố ngày 11/10 của ông Trump về việc Nga và Ukraine nhất trí ngừng tấn công các cơ sở năng lượng. Hai bên chưa xác nhận đầy đủ một thỏa thuận như vậy, trong khi các cuộc tiếp xúc giữa Moskva và Washington vẫn tiếp diễn. Vì thế, khả năng đạt được một cơ chế ngừng bắn thực chất vẫn còn bỏ ngỏ.
Về lâu dài, thỏa thuận dầu diesel không chỉ liên quan đến nguồn cung nhiên liệu mà còn phản ánh sự khác biệt về phương thức giải quyết xung đột. Washington đang thử nghiệm khả năng sử dụng các lợi ích kinh tế để tạo động lực cho đàm phán, trong khi châu Âu cho rằng cần duy trì sức ép đối với Nga song song với hỗ trợ Ukraine. Hiệu quả của mỗi cách tiếp cận sẽ phụ thuộc vào việc các bên có đạt được những bước đi cụ thể hướng tới giảm giao tranh và tiến trình đàm phán thực chất hay không.
