Bài toán cảnh báo sớm từ thảm họa lũ quét ở Nepal

Hình ảnh vệ tinh cho thấy nguyên nhân chính của dòng thác bùn, nước và băng tràn dọc sông Bhotekoshi hôm 26/8 là một vụ sập băng ở độ cao lớn trên dãy Himalaya, cuốn trôi nhà cửa, đường sá và nhiều công trình. Tính đến tối 31/8, số người thiệt mạng được ghi nhận đã lên tới 955 người, trong khi 4.471 người khác vẫn còn mất tích. Số người thiệt mạng được dự báo có thể tiếp tục tăng khi công tác cứu hộ còn tiếp diễn.

Ban đầu, giới chức cho rằng trận động đất 4,4 độ richter là nguyên nhân gây sập băng. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) sau đó xác định năng lượng địa chấn thực chất bắt nguồn từ một vụ sập băng và dòng chảy vụn đất đá sau đó, với cường độ tương đương 5,2 độ richter. Theo cơ quan này, một khối băng đá khổng lồ đã đổ sập xuống sườn Bắc của ngọn núi Langtang Lirung cao khoảng 7.000 m, trước khi lao xuống thung lũng ở độ sâu khoảng 1.200 m (tương đương gần ba lần chiều cao tháp Eiffel).

Một báo cáo của Trung tâm Quốc tế về Phát triển Miền núi Tổng hợp (ICIMOD), tổ chức khoa học liên chính phủ có trụ sở tại Nepal, cũng cho hay khối băng đá trên đã đổ vào sông Lhende Khola — một nhánh của sông Bhotekoshi — khiến mực nước sông ở hạ lưu dâng cao 7-9 m chỉ trong 30 phút.

Thảm họa chưa dừng lại ở đó. Chỉ một ngày sau, giới chức cảnh báo một "hồ chắn" mới chứa hàng triệu mét khối nước đã hình thành từ đất đá và băng vụn tại điểm giao nhau của hai con sông phía Tây Tạng. Đến ngày 28/8, con đập tự nhiên này vỡ, khiến mực nước sông dâng trở lại lần thứ hai.

Mối nguy từ nhiệt độ tăng

Giới khoa học nhận định các sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu trên khắp thế giới đang suy yếu do tình trạng ấm lên toàn cầu. Theo Tiến sĩ Hamish Pritchard, nhà băng học tại Cơ quan Khảo sát Nam Cực Anh, nhiệt độ mặt đất tại khu vực xảy ra thảm họa đã đạt mức cao nhất trong hai năm chỉ hai ngày trước khi vụ sập băng xảy ra. Điều đó có thể đã làm suy yếu lớp tuyết, khiến nước lấp đầy các khe nứt và làm tan chảy lớp liên kết giữa băng và đá vốn giữ cho các sông băng đứng vững.

Tiến sĩ Richard Waller, giảng viên cao cấp về địa lý tự nhiên tại Đại học Keele (Anh), ví các dãy núi cao như những khối đá vỡ được gắn kết bằng các khớp nối chứa đầy băng. Khi tầng đất đóng băng vĩnh cửu và các khớp nối này tan chảy, nguy cơ sụp đổ sẽ xuất hiện. Quá trình mất tuyết và băng còn khiến bề mặt đất hấp thụ nhiều nhiệt từ Mặt Trời hơn và làm gia tăng tốc độ tan băng.

Số liệu của ICIMOD cho thấy tốc độ mất băng tại khu vực Hindu Kush Himalaya (hệ thống núi cao trải dài hơn 3.500 km qua 8 quốc gia châu Á trong đó có Nepal) đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000. Riêng tại lưu vực Langtang Lirung, tốc độ này đã tăng hơn bốn lần so với năm 1964. Ông Prashant Baral, chuyên gia phân tích tầng băng quyển tại ICIMOD, đánh giá quy mô trận lũ vừa qua lớn hơn đáng kể so với những gì từng ghi nhận trong quá khứ gần đây.

Bài toán về cảnh báo sớm

Đây không phải lần đầu tiên các thảm họa dạng này xảy ra. Năm 2021, một vụ lở đá và băng tương tự tại bang Uttarakhand của Ấn Độ đã phá hủy một nhà máy thủy điện và khiến khoảng 200 người thiệt mạng hoặc mất tích. Năm 2025, đất đá và băng từ sông băng Birch tại Thụy Sĩ đã vùi lấp phần lớn ngôi làng Blatten, dù công tác sơ tán trước đó giúp giảm thiểu thiệt hại về người.

Theo nhà khoa học khí hậu Ella Gilbert thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực Anh, nguy cơ xảy ra các vụ sụp đổ đột ngột sẽ gia tăng khi các sông băng co lại. Giới chuyên gia cảnh báo bất kỳ khu vực núi cao nào có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu đều có thể đối mặt rủi ro tương tự, từ dãy Alps ở châu Âu, vùng Caucasus, cho đến dãy Andes ở Nam Mỹ. Theo giới khoa học, khoảng một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi của thế giới có thể biến mất vào cuối thế kỷ này, ngay cả khi các mục tiêu khí hậu tham vọng nhất được thực hiện.

Trước thực trạng đó, các chuyên gia nhấn mạnh hệ thống cảnh báo sớm đóng vai trò sống còn, bởi người dân ở hạ lưu có thể chỉ có vài phút để sơ tán trước khi dòng lũ ập đến. Tuy nhiên ở khu vực núi cao, khoảng thời gian giữa sự kiện kích hoạt và thời điểm tác động của thảm họa thường rất ngắn, khiến việc cảnh báo trở nên đặc biệt khó khăn. Trong khi đó, nhiều hệ thống cảnh báo hiện nay (như trường hợp Nepal) chủ yếu dựa vào các trạm đo mực nước sông, vốn phù hợp với lũ do mưa theo mùa hơn so với các đợt sóng lũ di chuyển với tốc độ hàng chục mét mỗi giây. Bản thân các trạm đo này cũng có thể bị chính dòng lũ phá hủy.

Giáo sư Umesh Haritashya, chuyên gia địa chất tại Đại học Dayton (Mỹ), cho rằng cần bổ sung cảm biến địa chấn, còi báo động, hệ thống phát sóng qua vệ tinh không phụ thuộc vào một trạm phát duy nhất, cùng cơ chế cảnh báo tự động khi phát hiện dấu hiệu bất thường về dòng chảy. Theo dõi sát diễn biến khí hậu và tăng cường hợp tác xuyên biên giới cũng được xem là yếu tố then chốt, khi nhiều dòng sông và hồ băng tiềm ẩn nguy cơ vỡ đập nằm vắt qua nhiều quốc gia.

Song chuyên gia Prashant Baral của ICIMOD cũng lưu ý việc giám sát chặt chẽ toàn bộ các sông băng – như trường hợp Nepal là khoảng 3.000 sông - là nhiệm vụ cực kỳ khó khả thi về mặt nguồn lực. Tính chung khu vực Hindu Kush Himalaya, số sông băng được ghi nhận đã lên tới 60.000 dòng.

Tiến sĩ Dipesh Chapagain, chuyên gia nghiên cứu hiểm họa miền núi thuộc Viện Môi trường và An ninh Con người của Đại học Liên hợp quốc (UNU-EHS), lưu ý ngay cả khi lượng phát thải khí nhà kính được cắt giảm mạnh, các sông băng vẫn sẽ tiếp tục suy giảm khối lượng trong nhiều thập kỷ tới do hiệu ứng nóng lên toàn cầu đã "khóa cứng" trong hệ thống khí hậu. Theo ông, trong khi con người có thể hạn chế phần nào mức độ băng tan, những diễn biến thời tiết trong ngắn hạn thì gần như nằm ngoài khả năng dự báo chính xác. Thực tế đó khiến công tác thích ứng không còn là sự chuẩn bị cho một tương lai xa mà là yêu cầu cấp bách ngay từ bây giờ.

Giới quan sát nhận định khi Trái đất tiếp tục ấm lên, các thảm họa tương tự nhiều khả năng sẽ xảy ra thường xuyên hơn. Viễn cảnh này đòi hỏi các quốc gia vùng núi cao phải sớm rà soát quy hoạch dân cư, hạ tầng thủy điện và năng lực cảnh báo tại những khu vực có nguy cơ cao.