Thưa Trung tướng, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Chiến dịch 500 ngày đêm trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt và xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian qua?
Chiến dịch 500 ngày đêm do Chính phủ phát động là một chiến dịch hết sức ý nghĩa, thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc ta đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sĩ, hiện còn khoảng 530.000 liệt sĩ chưa biết tên. Bên cạnh đó, còn khoảng 175.000 liệt sĩ đang được tìm kiếm, quy tập tại Việt Nam, Lào và Campuchia.
Vì vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ có ý nghĩa đối với các gia đình liệt sĩ, mà còn lay động tình cảm của đông đảo người dân Việt Nam, kể cả những người từng ở phía bên kia chiến tuyến.
Tôi cho rằng đây là một chiến dịch có sức lan tỏa rất lớn, bởi phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ là một gia đình đang mong đợi, là một cái tên cần được trả lại, là một phần ký ức của lịch sử dân tộc cần được xác định và gìn giữ.
Một điểm đáng chú ý trong chiến dịch là sự tham gia của các cựu chiến binh, những người từng chiến đấu và trực tiếp chôn cất đồng đội. Ông đánh giá thế nào về sự đóng góp này?
Tôi thấy sự tham gia của các cựu chiến binh lần này rất tích cực và có ý nghĩa đặc biệt.
Đây là những người trước đây từng chiến đấu ở nhiều địa bàn khác nhau, từng chôn cất đồng đội hoặc biết những khu vực có thể còn hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập. Mặc dù hiện nay tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, trí nhớ không còn như trước, nhưng khi có chiến dịch, những ký ức về đồng đội, về chiến trường năm xưa lại được khơi dậy.
Nhiều người đã cố gắng nhớ lại, viết lại và thông báo cho các cơ quan chức năng, cho Đảng, Chính phủ và Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam về vị trí, địa điểm mà họ nghi còn hài cốt đồng đội chưa được quy tập.
Những thông tin đó rất quý. Có thể một tọa độ, một địa danh, một con suối, một quả đồi hay một ký ức tưởng như rất nhỏ của người cựu chiến binh lại trở thành manh mối quan trọng đối với các đội tìm kiếm.
Trong quá trình triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, những kết quả bước đầu nào đáng ghi nhận, thưa ông?
Trong hành trình này, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cũng đã tham gia và hỗ trợ thực hiện một số công việc để cùng góp sức vào Chiến dịch 500 ngày đêm.
Mặc dù chiến dịch chưa đi hết một nửa chặng đường, nhưng đã có hơn 3.000 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập. Đáng mừng là trong số đó có những trường hợp có di vật, có tên, có tuổi và được xác định bằng các chứng cứ thực tế, qua đó trả lại tên cho liệt sĩ.
Mỗi liệt sĩ được xác định danh tính là một niềm vui lớn đối với gia đình, đồng đội và xã hội. Đằng sau một cái tên được trả lại là cả một hành trình tìm kiếm rất gian nan.
Một trong những mục tiêu quan trọng của chiến dịch là phấn đấu lấy hết mẫu hài cốt liệt sĩ và mẫu của thân nhân gia đình liệt sĩ để thực hiện giám định, với mục tiêu cuối cùng là trả lại tên cho liệt sĩ.
Chiến dịch xác định mục tiêu trả lại tên cho khoảng 70.000 liệt sĩ. Đây là một mục tiêu rất lớn, đòi hỏi sự tham gia, đồng sức, đồng lòng của cả xã hội, của lực lượng quân đội, công an và các gia đình, thân nhân liệt sĩ.
Muốn thực hiện được mục tiêu này, bên cạnh việc tìm kiếm, quy tập hài cốt, phải làm tốt công tác thu thập mẫu, bảo quản mẫu và giám định. Khi có được những mẫu cần thiết, cơ hội xác định danh tính liệt sĩ sẽ được mở rộng hơn.
Thực tế công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang gặp những khó khăn gì, thưa ông?
Khó khăn rất lớn, đặc biệt đối với các đội quy tập hài cốt liệt sĩ tại những địa bàn từng là trọng điểm chiến đấu ở Việt Nam, Lào và Campuchia.
Tôi đã nhiều lần tham gia tìm mộ đồng đội ở Lào nên rất thông cảm với những khó khăn mà các đội quy tập đang phải đối mặt. Có những nơi phải đi sâu vào rừng, thiếu nước, điều kiện sinh hoạt hết sức khó khăn. Những địa bàn từng chiến đấu trước đây nay cây cối um tùm, địa hình thay đổi, việc xác định vị trí và tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không đơn giản.
Các đội quy tập có khi phải ngủ trong rừng, làm việc trong những điều kiện rất gian khổ.
Ở trong nước cũng có những khó khăn riêng. Nhiều khu vực có vật nổ còn sót lại. Đặc biệt, tại những địa bàn tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trong thời kỳ bảo vệ biên giới phía Bắc, nếu không rà phá bom mìn cẩn thận, tỉ mỉ, chu đáo thì lực lượng tìm kiếm có thể gặp nguy hiểm, thậm chí thương vong.
Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hiện nay được coi là nhiệm vụ trọng tâm, là nhiệm vụ chiến đấu trong thời bình.
Đây là nhiệm vụ vừa gian khổ, vừa ác liệt, đòi hỏi sự quyết tâm, lòng dũng cảm và trí tuệ mới có thể tìm được hài cốt liệt sĩ, đưa các anh, các chị trở về với đất mẹ yêu thương.
Mỗi địa bàn có đặc điểm khác nhau, mỗi trường hợp liệt sĩ lại có một hoàn cảnh hy sinh khác nhau. Vì vậy, công việc này đòi hỏi sự kiên trì, cẩn trọng và trách nhiệm rất cao.
Mục tiêu cuối cùng của chúng ta không chỉ là tìm thấy một bộ hài cốt mà còn là xác định được danh tính, trả lại tên cho liệt sĩ và đưa các anh, các chị trở về với gia đình, với quê hương, với đất mẹ.
Xin trân trọng cảm ơn Trung tướng!
