Chiều 18/11 tại Hà Nội, báo Lao Động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) tổ chức Diễn đàn Công nhân lao động vì Môi trường 2026 với chủ đề “Xanh hóa chuyển đổi số, số hóa chuyển đổi xanh - Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép”.
Diễn đàn tập trung nhận diện những thách thức môi trường từ quá trình chuyển đổi số, đặc biệt là vấn đề rác thải điện tử, đề xuất giải pháp bảo đảm quyền lợi, sức khỏe và an toàn cho người lao động.
Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Nguyễn Đức Thành, Phó Tổng Biên tập Thường trực Báo Lao Động cho biết, công nghệ phát triển nhanh đang góp phần nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất nhưng cũng đặt ra thách thức về xử lý thiết bị điện tử sau khi hết vòng đời sử dụng. Theo thông tin từ Cục Môi trường, Việt Nam phát sinh khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử mỗi năm.
Hiện nay, người lao động không chỉ trực tiếp sử dụng, vận hành công nghệ trong nhà máy, doanh nghiệp, mà còn có thể nhận diện những khâu lãng phí nguyên liệu, giảm chất thải, sửa chữa và tái sử dụng thiết bị. Vì vậy, chuyển đổi xanh cần có sự tham gia của người lao động, còn chuyển đổi số phải tính đến trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Đề cập đến thực trạng quản lý chất thải điện tử, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường cho biết, theo báo cáo The Global E-waste Monitor 2024, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận thu gom và tái chế theo phương thức bảo đảm môi trường.
Tại Việt Nam, năm 2022 phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người, tăng hơn 4 lần so với năm 2014. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105.000 tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn.
Ông Hồ Kiên Trung nhận định, chất thải điện tử vừa chứa các thành phần nguy hại, vừa có nhiều kim loại, vật liệu có giá trị như đồng, nhôm, vàng và các linh kiện có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức chưa đồng bộ, hoạt động tháo dỡ, thu hồi kim loại tại một số cơ sở còn thủ công, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.
Đáng lo ngại, chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi và các hợp chất brom chống cháy. Nếu không được thu gom, lưu giữ, tháo dỡ, xử lý đúng quy trình, những chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
Đặc biệt, người lao động trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế là nhóm có nguy cơ tiếp xúc cao với các chất độc hại, nhất là tại những cơ sở thủ công thiếu trang thiết bị bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn. Do đó, quản lý chất thải điện tử không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gắn với bảo vệ sức khỏe và an toàn nghề nghiệp.
Ở góc độ tổ chức đại diện người lao động, bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho rằng, trong quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, người lao động phải được đặt ở vị trí trung tâm, đồng thời là chủ thể của quá trình chuyển đổi.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và chuyển đổi xanh mở ra cơ hội nâng cao năng suất, cải thiện điều kiện làm việc và tạo ra những công việc có giá trị cao hơn. Tuy nhiên, vấn đề tổ chức Công đoàn quan tâm không chỉ là công nghệ thay thế bao nhiêu việc làm hay tạo ra những công việc mới, mà còn là tác động của quá trình này đến chất lượng việc làm và đời sống người lao động.
Bà Kim Ngân dẫn chứng, khi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, năng suất sản xuất có thể tăng đáng kể. Một công nhân trước đây sản xuất 3 sản phẩm mỗi giờ có thể tăng lên 6, thậm chí 18 sản phẩm sau khi tối ưu hóa dây chuyền. Tuy nhiên, cần quan tâm liệu thời gian làm việc của người lao động có được giảm tương ứng hay họ tiếp tục phải làm việc với cường độ cao hơn để đáp ứng sản lượng.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng AI, camera và các thuật toán giám sát có thể làm phát sinh áp lực mới. Người lao động có nguy cơ chịu sự giám sát liên tục, phải thích ứng với những thay đổi thường xuyên của dây chuyền sản xuất hoặc làm việc quá nhiều với máy tính, máy móc, ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.
Thành quả từ tăng năng suất nhờ ứng dụng công nghệ cần được chia sẻ với người lao động, không chỉ thông qua tiền lương, thu nhập mà còn bằng việc giảm thời gian làm việc, hạn chế tiếp xúc với công việc nặng nhọc, độc hại, tăng cơ hội đào tạo và cải thiện điều kiện làm việc.
Các ý kiến tại diễn đàn cho rằng, chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh cần đi đôi với quản lý hiệu quả chất thải điện tử, bảo đảm an toàn môi trường và quyền lợi người lao động. Đây là điều kiện để quá trình chuyển đổi kép thực sự mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, người lao động và xã hội.