Trong qui hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội qua các thời kỳ đã xác định rõ hệ thống giao thông (GT) Thủ đô phát triển theo sơ đồ mạng bao gồm các tuyến vành đai và các trục hướng tâm với hai chức năng chủ đạo: GT đô thị và GT đối ngoại. Tuy nhiên, để việc quy hoạch GT Hà Nội đạt được kết quả như mong đợi cũng còn nhiều khó khăn và những vấn đề cần bàn luận.
Bài toán khó về qui hoạch
Hệ thống GT đô thị Hà Nội mặc dù đã được quan tâm đầu tư xây dựng nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu, đang bị quá tải nặng nề trước tốc độ phát triển kinh tế - xã hội và sự tăng nhanh dân số.
Đất cho giao thông quá ít
Thủ đô Hà Nội hiện nay đang đứng trước một thực trạng là áp lực của sự gia tăng dân số cơ học. Đây là một thách thức lớn với toàn bộ kết cấu hạ tầng của thành phố trong đó có hệ thống GT đô thị.
PGS.TS Vũ Thị Vinh – Phó Tổng Thư ký Hiệp hội các đô thị Việt Nam cho rằng một nguyên tắc chung trong qui hoạch đô thị trước đây khi xây dựng các nhà máy thì bên cạnh nhà máy thường xây dựng các khu nhà ở tập thể phục vụ cho cán bộ, công nhân viên để thuận tiện đi lại, làm việc. Các trường ĐH cũng có kí túc xá cho sinh viên. Chính điều này đã làm gia tăng áp lực rất lớn lên hệ thống GT của thành phố.
 Đường Lê Trọng Tấn (quận Hà Đông) nối quốc lộ 6 đến Đại lộ Thăng Long vừa được đưa vào sử dụng, thuộc tuyến vành đai 3,5. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN |
Theo đánh giá của ông Lê Vinh – Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, hiện tại trên địa bàn thành phố có khoảng 583 tuyến đường (từ đường hướng tâm, vành đai, các tuyến chính đô thị, đường khu vực và một số đường bên ngoài đô thị) được Sở GTVT quản lý, với tổng chiều dài khoảng 1.178km, số lượng này là thấp hơn so với yêu cầu.
Một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là tốc độ gia tăng nhanh chóng của các loại phương tiện GT cá nhân trong khi hệ thống đường GT chưa đáp ứng nhu cầu. Trong giai đoạn 1990 - 2010, mức sở hữu xe máy ở Hà Nội tăng từ 100 lên 600 xe máy/1.000 dân. Đây là mức tăng siêu nhanh trong điều kiện thu nhập bình quân đầu người còn thấp. Hà Nội hiện có khoảng 3,7 triệu xe máy và hơn 400 ngàn ôtô, tốc độ tăng bình quân là 12 – 15%/năm. Tuy nhiên hiện thành phố chỉ có khoảng 272.370m2 đất dành cho bãi, bến đỗ xe, đạt khoảng 1 - 1,5% diện tích đất đô thị (trong khi theo yêu cầu phải có từ 4 - 6% diện tích đất đô thị).
Hệ thống vận tải hành khách công cộng của Hà Nội hiện nay mới chỉ có xe buýt. Nhưng hệ thống vận tải này đang trong tình trạng quá tải và mới đảm nhiệm khoảng 8% nhu cầu đi lại của người dân. Theo ông Nguyễn Thủy - Trưởng Trung tâm điều hành xe buýt, Tổng Công ty Vận tải Hà Nội: Năm 2001, bình quân một xe buýt chỉ vận chuyển 119 hành khách (HK)/ngày, năm 2005 là 1.095 HK, hiện tại là 1.152 HK đã chạm ngưỡng tối đa. Hệ số sử dụng sức chứa đạt bình quân toàn mạng là 80%. Đây là mức rất cao (Xinhgapo cũng chỉ đạt 50-55%). Giờ cao điểm hệ số sử dụng sức chứa của xe buýt càng cao hơn (bình quân là 140%), đặc biệt ở các tuyến trục hành lang lên gần 200%.
| Ông Trương Tấn Viên, thứ trưởng Bộ GTVT: |
Đầu tư không đồng bộ
Việc quy hoạch và đầu tư các công trình giao thông không đồng bộ dẫn đến những khó khăn cũng như bất hợp lý trong việc quy hoạch giao thông Hà Nội hiện tại và tương lai.
Thời gian qua đã có sự tranh luận sôi nổi trên báo chí về việc Hà Nội dự kiến xây dựng tuyến đường vành đai 2 trên cao. Nếu theo phương án này, sẽ có thể phải dỡ bỏ hai cầu vượt Ngã Tư Vọng và Ngã Tư Sở. Đây là những cầu xây dựng chưa lâu và tốn kém khá nhiều kinh phí, công sức do giải phóng mặt bằng. Điều này cho thấy tính định hướng trong sự kết nối giữa các dự án GT chưa được xem xét toàn diện và lâu dài.
PGS.TS Vũ Thị Vinh dẫn ra một ví dụ về tuyến số 2A (tuyến đường sắt đô thị Hà Nội – Hà Đông), ngay từ bước thiết kế kĩ thuật ban đầu, yếu tố kết nối GTCC không hề được đề cập đến. Trong khi đó tuyến đường này ở một số đoạn đường sẽ có 2 tuyến GTCC khác cùng chạy qua như tuyến đường sắt đô thị Nội Bài – Hà Đông (tuyến số 2) và tuyến xe buýt nhanh. Như vậy sẽ có các điểm trung chuyển mà ở đó có nhiều loại hình GTCC khác nhau, việc tổ chức kết nối rất phức tạp.
Việc quy hoạch thiếu đồng bộ và chậm chạp còn dẫn đến tình trạng “biến hóa” một số mục đích sử dụng của những khu qui hoạch. HĐND TP Hà Nội có đề cập quy hoạch 34 điểm giao thông tĩnh, song thực tế không được triển khai hoặc đã biến thành nhà ở. Ngoài ra, thành phố đã có văn bản yêu cầu di dời các nhà máy thì phải dành đất cho giao thông tĩnh hoặc GTCC, song đa số diện tích đất lại thành dự án nhà ở hoặc siêu thị, văn phòng cho thuê…
Mục tiêu vượt tầm
TS Khuất Việt Hùng - Trưởng bộ môn Quy hoạch và quản lý GTVT, Đại học Giao thông Vận tải Hà Nội, đưa ra một dẫn chứng rất cụ thể cho việc chủ quan trong quy hoạch, đặt ra mục tiêu vượt tầm và chậm triển khai quy hoạch GT hiện nay. “Chẳng hạn, diện tích đất đô thị dành cho GTVT theo quy hoạch cho năm 2010 đề ra từ năm 1998 là 15% tổng diện tích xây dựng đô thị nhưng thực tế chỉ đạt 6,4% tổng diện tích. Theo quy hoạch cho năm 2010, đặc trưng hệ thống GT đô thị là đa phương thức, liên thông, hiện đại, nhưng thực tế lại phụ thuộc chủ yếu vào xe máy. Tỉ lệ vận tải hành khách công cộng chỉ đạt 8% so với mức quy hoạch là 30%”, TS Hùng nhấn mạnh.
Ông Hùng cũng cho rằng, nhiều chỉ tiêu quy hoạch GT đô thị Hà Nội đến năm 2020 cũng vượt quá mức khả thi và rất khó thực hiện. Theo đó, qui hoạch đặt ra mục tiêu đến năm 2020, 45% người tham gia giao thông sẽ đi lại bằng phương tiện GTCC với 5 tuyến đường sắt đô thị, nhưng thực tế hiện nay, tuyến đường sắt đầu tiên đang triển khai là Cát Linh – Hà Đông thì mới xây được… vài cái cọc. Mục tiêu đề ra xe máy chỉ chiếm 30% nhu cầu đi lại nhưng con số thực tế lên đến 90%. Diện tích qui hoạch cho các bãi đỗ xe là 796 ha nhưng thực tế chỉ có 35ha.
Từ qui hoạch đến thực tế là một khoảng cách rất lớn. KTS Đỗ Viết Chiến, Phó Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho biết, vành đai 3 được xác định trên cơ sở quy hoạch chung và quy hoạch GT các năm 1981, 1992 và năm 1998, quy hoạch tuyến vành đai 3 được hoàn thiện và rõ nét với chức năng là vành đai đối ngoại nhằm điều hòa GT trên các hướng dẫn về Thủ đô và từ Hà Nội đi các tỉnh, thành khác. Trong đó việc hạn chế tối đa luồng xe quá cảnh không cho cắt sâu vào trung tâm thành phố là biện pháp giảm ách tắc từ xa cho thành phố. Nhưng đến nay, sau 31 năm kể từ khi được xác định trong đồ án quy hoạch năm 1981, đường vành đai 3 vẫn chưa được khép kín đoạn phía bắc sông Hồng.
Đánh giá chung, ông Trương Tấn Viên, Thứ trưởng Bộ GTVT cho rằng: “GT đô thị ở nước ta đang gặp phải một số khó khăn và hạn chế rất nghiêm trọng. Đó là quá trình phát triển đô thị còn nhiều bất cập, công tác quản lí đô thị, đặc biệt trong lĩnh vực GT đô thị không theo kịp tốc độ đô thị hóa. Nguồn lực đầu tư của nhà nước cho kết cấu hạ tầng còn hạn hẹp. Đầu tư chưa tập trung làm giảm hiệu quả đầu tư. Trong năm 2011, Chính phủ đã ban hành Quyết định 1259 phê duyệt quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến 2050 với nhiều biện pháp tổng thể. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu trên đòi hỏi chúng ta phải làm rất nhiều việc, áp dụng nhiều biện pháp từ đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, quản lí phương tiện, tổ chức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật…”.
Nam Hoàng - Thu Trang
