Những từ khoá cần nhớ khi tham gia không gian số

Thúc đẩy chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57 đòi hỏi không chỉ phát triển công nghệ, mở rộng các tiện ích trực tuyến mà còn nâng cao nhận thức, kỹ năng bảo vệ bản thân của người dùng.

Theo PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, Phó Trưởng khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Ngoại thương, mã QR giúp các giao dịch thanh toán số trở nên nhanh chóng, thuận tiện hơn. Thay vì nhập thủ công những đường link dài hoặc số tài khoản ngân hàng, người dùng chỉ cần quét mã để thực hiện thao tác. Tuy nhiên, chính sự tiện lợi này đôi khi khiến người dùng chủ quan, bỏ qua những bước kiểm tra cần thiết và vô tình tạo cơ hội cho kẻ gian lợi dụng.

“Một trong những thủ đoạn phổ biến là dán đè mã QR giả mạo tại các điểm bán hàng hoặc gửi cho người dùng những đường link độc hại. Nếu quét mã, không kiểm tra kỹ tên người thụ hưởng, địa chỉ trang web, người dùng có thể bị dẫn dụ chuyển tiền vào tài khoản của kẻ lừa đảo hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm”, PGS.TS Phan Trần Trung Dũng đưa ra cảnh báo.

Vì vậy theo đại diện Trường Đại học Ngoại thương, nguyên tắc quan trọng khi thanh toán số là “Delay to check” - chậm lại một chút để kiểm tra. Trước khi xác nhận giao dịch, người dân cần quan sát xem mã QR có dấu hiệu bị dán đè hay không, đối chiếu tên người nhận tiền với thông tin của cửa hàng và cảnh giác với những trang web yêu cầu cung cấp dữ liệu bất thường.

Bên cạnh nguy cơ từ mã QR giả, người dùng cũng cần thận trọng khi cấp quyền truy cập cho các ứng dụng trên điện thoại. Theo PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, việc chia sẻ vị trí là cần thiết đối với một số dịch vụ như bản đồ, gọi xe hoặc thanh toán điện tử. Tuy nhiên, nếu một ứng dụng yêu cầu quyền truy cập vị trí liên tục 24/24 mà không có lý do hợp lý, người dùng cần cân nhắc.

Những dữ liệu tưởng như không đáng kể có thể tiết lộ lịch trình, thời gian, tần suất di chuyển và thói quen sinh hoạt hằng ngày. Nguy hiểm hơn, ông Phan Trần Trung Dũng nhấn mạnh, thông tin cá nhân bị lộ có thể được ghép nối để tạo thành một kịch bản lừa đảo có vẻ đáng tin. Kẻ gian có thể thu thập từng mảnh dữ liệu như địa điểm người dùng vừa ghé qua, số căn cước công dân, ngày sinh hoặc nhà mạng đang sử dụng, sau đó giả danh cơ quan chức năng hay nhân viên nhà mạng để thao túng tâm lý.

Nhiều ý kiến cho rằng, thời gian qua, người dùng có thể nhận được các cuộc gọi giả danh công an, thông báo rằng cơ quan chức năng phát hiện hoạt động phạm tội tại địa điểm người đó vừa đi qua. Kẻ gian cũng có thể mạo danh nhân viên nhà mạng, thông báo số điện thoại của người dùng có liên quan đến một tài khoản bất minh... Những chi tiết cụ thể khiến câu chuyện có vẻ xác thực, từ đó tạo tâm lý hoang mang và thúc ép nạn nhân làm theo yêu cầu.

Trong tình huống này, các chuyên gia cho rằng, điều quan trọng nhất, người dân cần giữ bình tĩnh, không vội vàng thực hiện các thao tác theo lời đe dọa. Từ những nguy cơ trên, PGS.TS Phan Trần Trung Dũng khuyên người dùng, đặc biệt lớp trẻ thường xuyên sử dụng công nghệ ghi nhớ hai từ khóa khi tham gia không gian số là “tỉnh táo” và “cẩn trọng”. Cẩn trọng cần trở thành thói quen có kỷ luật, từ việc quét mã QR, cấp quyền cho ứng dụng đến tiếp nhận những cuộc gọi bất thường. Điều đó không có nghĩa là vì lo sợ rủi ro mà từ bỏ công nghệ, mà là biết cách sử dụng các tiện ích số một cách thông minh, an toàn và có trách nhiệm.

Cùng với những cảnh báo về thanh toán số, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho rằng, thách thức lớn của người trẻ trên môi trường số không chỉ nằm ở nguy cơ bị tấn công kỹ thuật mà còn ở khả năng nhận diện những thủ đoạn thao túng tâm lý.

Theo ông Đào Trung Hiếu, sinh viên có nhiều lợi thế trong môi trường số khi nhanh nhạy với công nghệ, thành thạo thiết bị và thường xuyên sử dụng các nền tảng trực tuyến để học tập, giao lưu, mua sắm. Tuy nhiên, lớp trẻ vẫn có thể thiếu kinh nghiệm sống và khả năng đánh giá những tình huống phức tạp. “Khoảng cách giữa khả năng sử dụng công nghệ và kỹ năng nhận diện rủi ro khiến người trẻ dễ trở thành mục tiêu của tội phạm mạng”, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Theo ông Đào Trung Hiếu, nếu chỉ cố gắng học thuộc từng thủ đoạn lừa đảo để đối phó, người dùng thường ở thế bị động bởi hình thức phạm tội luôn biến hóa. Điều quan trọng hơn là trang bị kỹ năng an toàn số và biết cách xử lý khi tình huống bất thường xảy ra. Chuyên gia tội phạm học khuyến nghị, người dùng ghi nhớ nguyên tắc “Dừng - Ngắt - Kiểm - Lưu”: dừng ngay các thao tác đang thực hiện; ngắt liên lạc với đối tượng và ngừng truy cập đường link đáng ngờ; kiểm tra, xác minh sự việc qua các kênh chính thức; lưu giữ bằng chứng phục vụ xác minh.

Bà Nguyễn Hồng Thanh, Phó Trưởng phòng Phát triển sản phẩm bán lẻ, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) cho biết, trong bối cảnh thanh toán số phát triển mạnh, ngân hàng xác định an toàn là ưu tiên hàng đầu, song song với việc nâng cao trải nghiệm và sự thuận tiện cho người dùng.

Đối với thanh toán bằng mã QR, ngân hàng chú trọng các biện pháp xác thực nhằm bảo đảm giao dịch được thực hiện bởi đúng người dùng. Với thanh toán bằng thẻ, công nghệ chip điện tử góp phần tăng cường bảo mật. Đặc biệt, khi thanh toán không tiếp xúc bằng thiết bị di động, thông tin thẻ được mã hóa, giúp hạn chế nguy cơ lộ dữ liệu thẻ cho đơn vị tiếp nhận thanh toán.