Ali Larijani - Từ triết gia đến 'bộ não an ninh' Iran với dấu ấn quyền lực dang dở

Theo trang Al Jazeera, thông báo được đưa ra tối ngày 17/3, chỉ vài giờ sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz nói rằng ông Larijani, 67 tuổi, đã thiệt mạng trong một cuộc không kích qua đêm, trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang.

Cũng theo truyền thông Iran, Chuẩn tướng Gholamreza Soleimani - chỉ huy lực lượng bán quân sự Basij - đã tử vong trong một cuộc tấn công khác.

Ông Larijani, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, lần cuối xuất hiện trước công chúng ngày 13/3 tại lễ diễu hành Ngày al-Quds ở thủ đô Tehran. Ông là quan chức cấp cao nhất của Iran thiệt mạng kể từ khi ông Khamenei bị sát hại ngay trong ngày đầu cuộc chiến hôm 28/2.

Bộ não an ninh của Iran và dấu ấn quyền lực dang dở

Sự ra đi của ông Larijani không chỉ là tổn thất nhân sự cấp cao, mà còn để lại khoảng trống đáng kể trong cấu trúc quyền lực vốn đã bị lung lay của Iran sau cái chết của ông Khamenei.

Trong nhiều thập kỷ, ông là hiện thân hiếm hoi của một kiểu quyền lực mềm trong hệ thống chính trị Iran: điềm tĩnh, thực dụng và thấm đẫm tư duy triết học. Ông từng viết về triết gia Đức Immanuel Kant, tham gia đàm phán hạt nhân với phương Tây, đồng thời trực tiếp xử lý những hồ sơ an ninh gai góc nhất của Tehran.

Tuy nhiên, bước ngoặt xuất hiện ngày 1/3. Chỉ 24 giờ sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel khiến ông Khamenei và Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Mohammad Pakpour thiệt mạng, ông Larijani xuất hiện trên truyền hình với thông điệp cứng rắn, chuyển từ giọng điệu cân bằng sang lập trường đối đầu gay gắt.

Ông cáo buộc Mỹ và Israel “châm lửa vào trái tim dân tộc Iran”, đồng thời tuyên bố sẽ khiến đối phương “phải hối hận”.

Từng nhận định Tổng thống Mỹ Donald Trump “rơi vào cái bẫy của Israel”, ông nhanh chóng trở thành trung tâm trong phản ứng của Tehran trước cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ năm 1979, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong hội đồng chuyển tiếp điều hành đất nước.

Từ “gia tộc Kennedy của Iran” đến đỉnh cao quyền lực

Sinh ngày 3/6/1958 tại Najaf (Iraq), trong một gia đình có gốc từ thành phố Amol, ông Larijani thuộc một dòng họ có ảnh hưởng sâu rộng, từng được tạp chí The Time ví như “gia tộc Kennedy của Iran”.

Cha ông, Mirza Hashem Amoli, là một học giả tôn giáo nổi tiếng. Các anh em của ông cũng nắm giữ nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống chính trị, bao gồm tư pháp và Hội đồng Chuyên gia - cơ quan có quyền lựa chọn và giám sát Lãnh tụ Tối cao.

Ông kết hôn với Farideh Motahari, con gái của Morteza Motahhari - cộng sự thân cận của Ruhollah Khomeini. Mối liên hệ này càng củng cố vị thế của ông trong tầng lớp tinh hoa hậu Cách mạng Hồi giáo 1979.

Khác với nhiều nhân vật cùng thời, con đường của Larijani không chỉ gắn với tôn giáo, mà còn mở rộng sang toán học, công nghệ và triết học phương Tây - nền tảng hiếm thấy trong giới lãnh đạo Iran.

Ông tốt nghiệp cử nhân Toán và Khoa học máy tính tại Đại học Công nghệ Sharif năm 1979, sau đó lấy bằng thạc sĩ và tiến sĩ triết học tại Đại học Tehran, với luận án về Kant.

Sau Cách mạng Hồi giáo, ông gia nhập Vệ binh Cách mạng trước khi chuyển sang quản lý nhà nước. Ông từng là Bộ trưởng Văn hóa dưới thời Tổng thống Akbar Hashemi Rafsanjani và lãnh đạo đài IRIB trong một thập kỷ.

Giai đoạn 2008 - 2020, ông giữ chức Chủ tịch Quốc hội Iran trong ba nhiệm kỳ liên tiếp, có ảnh hưởng lớn đến cả chính sách đối nội và đối ngoại của đất nước.

Người điều phối quyền lực và những thỏa hiệp khó khăn

Trong sự nghiệp kéo dài hơn ba thập kỷ, ông Larijani nhiều lần đứng ở giao điểm giữa đối đầu và thỏa hiệp.

Ông tranh cử tổng thống năm 2005 nhưng không thành công, song cùng năm được bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và trưởng đoàn đàm phán hạt nhân.

Ông từ chức năm 2007 do bất đồng với Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad về chính sách hạt nhân.

Sau khi vào Quốc hội, ông tiếp tục duy trì ảnh hưởng trong lĩnh vực này, góp phần giúp Quốc hội Iran thông qua thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA), đồng thời được đánh giá là một trong những Chủ tịch Quốc hội có ảnh hưởng nhất.

Năm 2021 và 2024, ông bị Hội đồng Giám hộ loại khỏi danh sách ứng cử tổng thống mà không nêu lý do. Giới phân tích cho rằng động thái năm 2021 nhằm tạo điều kiện cho ứng viên cứng rắn Ebrahim Raisi giành chiến thắng. Dù vậy, ông vẫn được xem là “trục xoay quyền lực” – người kết nối các trung tâm chính trị, quân sự và an ninh.

Tháng 8/2025, Tổng thống Masoud Pezeshkian tái bổ nhiệm ông làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, đánh dấu sự trở lại trung tâm quyền lực.

Ngoại giao trong bóng chiến tranh

Dù lập trường ngày càng cứng rắn, ông Larijani vẫn được xem là chính trị gia thực dụng, từng ủng hộ con đường đàm phán.

Trước khi xung đột bùng phát, ông tham gia các cuộc đàm phán gián tiếp với Mỹ thông qua Oman, cho rằng đối thoại là “con đường hợp lý”.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã làm sụp đổ nỗ lực ngoại giao. Những tuần cuối đời cho thấy một Larijani khác: cứng rắn hơn, ít thỏa hiệp hơn và sẵn sàng đẩy căng thẳng leo thang.

Ông tuyên bố Iran sẽ không đàm phán với Washington và cảnh báo đáp trả nếu lực lượng Mỹ tiến vào lãnh thổ.

Ngày 13/3, giữa các cuộc không kích nhằm vào Tehran, ông vẫn xuất hiện trên đường phố cùng Tổng thống Pezeshkian và hàng nghìn người dân trong lễ al-Quds, phát đi thông điệp về sự kiên cường.

Ông cũng chỉ trích các quốc gia Hồi giáo vì im lặng trước chiến sự trong một bức thư đăng trên mạng xã hội.

Khoảng trống khó lấp đầy

Tuần trước, Bộ Ngoại giao Mỹ treo thưởng tới 10 triệu USD cho thông tin về ông Larijani, cùng tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei và một số quan chức khác, với cáo buộc liên quan đến hoạt động “khủng bố toàn cầu”.

Theo phóng viên Tohid Asadi của Al Jazeera tại Tehran, giới tinh hoa Iran xem ông không chỉ là một quan chức, mà là “cầu nối hiếm hoi” giữa các trung tâm quyền lực - từ quân đội, an ninh đến chính trị dân sự.

Sự ra đi của ông vì thế không chỉ là mất mát cá nhân, mà có thể ảnh hưởng đến năng lực điều phối chiến lược của Iran trong giai đoạn nhạy cảm.

Trong một hệ thống vận hành dựa trên cân bằng quyền lực, việc thay thế một nhân vật như ông Larijani được đánh giá là không dễ dàng và có thể để lại hệ lụy lâu dài.