Theo truyền thông Mỹ, tại cuộc gặp với các đối tác Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) ở Paris ngày 10/11, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết lệnh phong tỏa hàng hải, các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt và việc gây gián đoạn hoạt động qua các tuyến biên giới trên bộ của Iran có thể tiếp tục được duy trì trong thời gian dài, chưa có thời điểm kết thúc cụ thể. Ông nhận định kinh tế Iran đang tiếp tục suy giảm và tình hình có thể xấu đi trong 1-3 tháng tới.
Nhà kinh tế học kiêm chuyên gia phân tích thị trường Isaac Saidian cho rằng nếu sức ép kinh tế kéo dài khiến nguồn thu từ dầu mỏ của Iran gần như bằng 0, nước này sẽ phải đối mặt với một trong những thách thức nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại.
“Vấn đề không chỉ là nguồn thu ngoại tệ sụt giảm, mà còn là khả năng duy trì các khoản chi thiết yếu của chính phủ, từ trả lương, lương hưu, bảo đảm nguồn cung hàng hóa đến ổn định giá trị đồng nội tệ. Nếu không kiểm soát được thâm hụt ngân sách, Iran có nguy cơ phải đối mặt với một làn sóng lạm phát mới”, ông Saidian chia sẻ.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết chính phủ đang chuẩn bị ứng phó với một cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài do các biện pháp bao vây và trừng phạt. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận tình trạng “không chiến tranh, không hòa bình” hiện nay sẽ gây tác động tiêu cực cho đất nước.
Trong khi đó, giới chức Iran khẳng định nền kinh tế chưa đứng trước nguy cơ sụp đổ, đồng thời để ngỏ khả năng tìm cách phá vỡ lệnh phong tỏa nếu cần thiết, dù chưa công bố biện pháp cụ thể.
Trong chỉ thị xây dựng ngân sách ban hành ngày 3/11, Chính quyền Tổng thống Pezeshkian đã tính đến hai kịch bản: các biện pháp trừng phạt và phong tỏa tiếp tục được duy trì như hiện nay, hoặc tình hình được cải thiện với các hạn chế tài chính, thương mại được nới lỏng và lệnh phong tỏa được dỡ bỏ một phần hoặc hoàn toàn.
Ông Mohammad Ghasemi, Phó Chủ tịch phụ trách điều phối kế hoạch và ngân sách thuộc Tổ chức Kế hoạch và Ngân sách Iran, nhấn mạnh chính phủ cần chuẩn bị cho tình huống nguồn thu từ dầu mỏ giảm xuống bằng 0 trong năm tài khóa tới.
Mỹ bắt đầu phong tỏa các cảng phía Nam Iran từ ngày 13/4, gây gián đoạn hoạt động thương mại qua những cửa ngõ hàng hải quan trọng của nước này. Dù một bản ghi nhớ hồi tháng 6 từng mở đường cho việc dỡ bỏ phong tỏa và khôi phục một phần hoạt động vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz, thỏa thuận này nhanh chóng đổ vỡ. Lệnh phong tỏa được Mỹ tái áp đặt từ ngày 14/7 và đến nay vẫn là một trong những nguồn gây sức ép lớn đối với Tehran.
Theo quân đội Mỹ, lực lượng thực thi phong tỏa đã buộc 147 tàu đổi hướng, vô hiệu hóa 5 tàu và phá hủy 10 tàu chở dầu Iran bị cho là có liên hệ với đội tàu vận tải ngầm của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Bộ Tài chính Mỹ cho biết Iran không đưa thêm dầu lên các tàu chở dầu kể từ ngày 25/8.
Tác động của lệnh phong tỏa đã thể hiện rõ qua hoạt động khai thác và xuất khẩu dầu mỏ. Theo đánh giá của công ty phân tích dữ liệu hàng hóa Kpler vào cuối tháng 10, sản lượng dầu Iran trong những tháng trước đó đã giảm xuống dưới 2 triệu thùng/ngày, thấp hơn đáng kể so với mức hơn 3,5 triệu thùng/ngày hồi đầu năm, trước khi xung đột giữa Israel, Mỹ và Iran bùng phát ngày 28/2.
Lượng dầu thô và khí ngưng tụ của Iran đang được vận chuyển trên biển bên ngoài khu vực phong tỏa cũng giảm mạnh, từ 88,8 triệu thùng hồi giữa tháng 7 xuống gần như bằng 0 vào giữa tháng 10. Kpler dự báo nguồn thu từ xuất khẩu hai mặt hàng này có thể cạn kiệt vào khoảng giữa tháng 12, do các nhà nhập khẩu Trung Quốc thường thanh toán sau khi nhận hàng từ 1 - 2 tháng. Hiện vẫn còn khoảng 43 triệu thùng dầu của Iran mắc kẹt bên trong khu vực phong tỏa.
Không chỉ hoạt động xuất khẩu dầu mỏ, các biện pháp của Mỹ còn gây trở ngại cho hoạt động hàng không và thương mại qua đường bộ của Iran. Một lực lượng đặc nhiệm mới được Washington công bố trong tuần này đặt mục tiêu đóng cửa hoặc gây gián đoạn phần lớn các tuyến biên giới trên bộ giữa Iran với 7 nước láng giềng.
Thực tế, kinh tế Iran đã phải đối mặt với lạm phát kéo dài, đầu tư suy giảm, sức mua đi xuống và những bất ổn trong hệ thống ngân hàng, ngân sách suốt nhiều năm qua. Việc mất đi nguồn thu dầu mỏ chủ lực vì thế có thể khiến những khó khăn này thêm trầm trọng.
Trong những năm gần đây, Chính phủ Iran ngày càng dựa vào nguồn thu thuế để bù đắp ngân sách. Tuy nhiên, dầu mỏ vẫn chiếm khoảng 1/3 tổng nguồn thu dự kiến trong dự thảo ngân sách năm tài khóa 2026 - 2027. Điều này cho thấy việc thay thế nguồn thu từ dầu mỏ không phải là bài toán có thể giải quyết trong một sớm một chiều.
Theo chuyên gia Saidian, nếu nguồn thu dầu mỏ tiếp tục sụt giảm, Chính phủ Iran cần ưu tiên rà soát chi tiêu công. Việc tinh giản những bộ máy hành chính có chức năng chồng chéo, thu hẹp các khoản trợ cấp thiếu minh bạch và tạm dừng những dự án đầu tư công kém hiệu quả có thể giúp giảm áp lực lên ngân sách.
Bên cạnh đó, Iran có thể xem xét cải cách chính sách miễn giảm thuế, ngăn chặn thất thu thuế, phát hành trái phiếu một cách thận trọng và bán một số tài sản nhà nước không thiết yếu. Tuy nhiên, ông Saidian cảnh báo việc cắt giảm đột ngột tiền lương, lương hưu và các khoản hỗ trợ xã hội sẽ khiến đời sống người dân khó khăn hơn, đồng thời làm gia tăng tình trạng nghèo đói.
Một phương án khác mà Chính phủ Iran có thể phải tính đến là tiếp tục cắt giảm trợ cấp nhiên liệu và năng lượng. Biện pháp này có thể giúp giảm gánh nặng ngân sách nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ đẩy giá cả tăng cao. Vì vậy, theo ông Saidian, việc điều chỉnh cần được thực hiện từng bước để hạn chế tác động đến lạm phát.
Ông cũng cho rằng Iran cần mở rộng xuất khẩu phi dầu mỏ và tạo thuận lợi hơn cho thương mại với các nước láng giềng. Dù vậy, những nguồn thu này khó có thể bù đắp lượng ngoại tệ từ dầu mỏ trong ngắn hạn, nhất là khi các hoạt động ngân hàng, bảo hiểm và vận tải vẫn chịu nhiều hạn chế.
Người phát ngôn chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani ngày 10/11 cho biết ngân sách năm tới sẽ ưu tiên kiểm soát lạm phát thông qua siết chặt kỷ luật tài khóa, hỗ trợ các hộ gia đình và tăng cường giám sát hệ thống ngân hàng. Chính phủ cũng dự kiến tiếp tục cấp phiếu mua thực phẩm điện tử cho người dân, dù giá cả tăng nhanh đang khiến giá trị thực tế của khoản hỗ trợ này ngày càng giảm.
Theo Trung tâm Thống kê Iran, lạm phát tính theo năm trong tháng kết thúc ngày 22/10 đã lên tới gần 89%, cho thấy sức ép ngày càng lớn đối với đời sống người dân.
Từ góc độ dài hạn, ông Saidian nhận định các biện pháp thắt chặt chi tiêu hay cải cách ngân sách không thể thay thế hoàn toàn khả năng tiếp cận ổn định với thương mại quốc tế, đầu tư và nguồn thu ngoại tệ. Muốn thoát khỏi tình trạng đình trệ kinh tế đi kèm lạm phát kéo dài, Iran cần giảm căng thẳng và từng bước khôi phục các mối liên kết kinh tế với bên ngoài.
Theo chuyên gia này, ngân sách năm tài khóa 2027 - 2028 sẽ là phép thử đối với quyết tâm của chính phủ Iran trong việc giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, xây dựng cơ chế quản lý tài chính công minh bạch và có trách nhiệm hơn. Ngân sách không nên chỉ dừng ở việc bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước trong một năm khó khăn, mà cần tạo nền tảng cho những cải cách cơ cấu, tránh đẩy gánh nặng khủng hoảng hiện nay sang các thế hệ tương lai.
