Theo truyền thông Qatar ngày 6/11, ông Amir Hayat Moqaddam, Phó Chủ nhiệm Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran, cho biết: “Các tàu thuyền của những quốc gia này được tự do đi qua và phía Mỹ cũng không ngăn chặn họ.
Iran nhận được gì khi cho phép tàu thuyền đi qua?
Theo ông Hayat Moqaddam, Iran sẽ nhận được thuốc men từ Ấn Độ và sự ủng hộ về chính trị từ Trung Quốc. Iran vốn đã nhận được hỗ trợ ngoại giao từ Qatar, quốc gia đang dẫn đầu các nỗ lực trung gian nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Mỹ và Iran.
Ông Hayat Moqaddam cho biết Tehran cũng sẽ thu phí quá cảnh đối với tàu thuyền của Ấn Độ và Trung Quốc, trong khi tàu Qatar được đi qua miễn phí. Ông không đề cập liệu tàu Iraq có phải trả phí hay không.
Ông Rouzbeh Parsi, chuyên gia về Iran, bình luận: “Điều mà nghị sĩ này đưa ra là lý do của chính sách. Vấn đề lớn hơn là liệu chính sách đó có hiệu quả hay không và nếu có thì hiệu quả đến mức nào?”.
Ông cho rằng Iran đã phải chịu các lệnh trừng phạt trong thời gian rất dài nên việc trao đổi hàng hóa và thực hiện các thỏa thuận có đi có lại trong thương mại không phải điều mới mẻ. Tuy nhiên, điểm khác biệt hiện nay là Tehran đang tìm cách đưa các hàng hóa và dịch vụ thiết yếu vào và ra khỏi nước này.
Ông Nader Hashemi, Phó Giáo sư chuyên ngành chính trị Trung Đông tại Đại học Georgetown, nhận định: “Nhiều khả năng Iran đang thu phí quá cảnh hoặc một tỷ lệ phần trăm giá trị hàng hóa để cho phép các tàu này đi qua mà không bị gây cản trở”.
Theo ông Wolfgang Pusztai, cựu tùy viên quốc phòng của Áo tại Libya, bình luận: “Đây là một nước đi khôn ngoan của Tehran vì nhiều lý do”. Ông cho rằng nếu thành công, động thái này sẽ mang lại nguồn thu đáng kể cho Iran, bởi Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu thô lớn nhất của nước này, chiếm gần 90% tổng lượng dầu xuất khẩu của Iran.
Khi đưa Qatar, quốc gia có nhiều khách hàng mua khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), và Ấn Độ vào danh sách được miễn trừ, Iran cũng đang tìm cách làm suy yếu sự đồng thuận đối với chiến lược của Mỹ trong cuộc xung đột, đặc biệt khi Iran không thu phí quá cảnh đối với Qatar.
Vì sao vấn đề này quan trọng đối với 4 quốc gia?
Cả 4 quốc gia đều phụ thuộc nhiều vào eo biển Hormuz trong hoạt động xuất khẩu.
Trong tổng lượng 10,23 triệu thùng dầu thô mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển này trong tháng 10, khoảng 42% được đưa tới Trung Quốc và 13% tới Ấn Độ.
Ông Muyu Xu, chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao tại công ty phân tích dữ liệu Kpler, cho biết: “Trung Quốc là quốc gia có khả năng nhất trong việc đi ngược lại lợi ích của Mỹ. Vấn đề là Bắc Kinh có cho rằng điều đó đáng để chấp nhận những tổn thất chính trị tiềm tàng hay không”.
Các quốc gia châu Á đặc biệt phụ thuộc vào nguồn dầu mỏ và khí đốt từ vùng Vịnh, vốn thường được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Những quốc gia này có nhiều lợi ích để đưa ra trao đổi nhằm đổi lấy quyền lưu thông cho tàu thuyền.
“Đối với Ấn Độ, việc nguồn cung dầu từ vùng Vịnh bị gián đoạn đã gây ra tổn thất lớn. Trong khi đó, đây lại là một trong những nước sản xuất dược phẩm lớn mà Iran không thể tự sản xuất”, ông Parsi nói.
Qatar, quốc gia đang làm trung gian giữa Washington và Tehran, không vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz trong tháng 8, nhưng đã xuất khẩu được 1,8 triệu tấn trong tháng 10.
Trong cùng giai đoạn, lượng dầu thô vận chuyển qua eo biển của Qatar giảm từ 517.000 thùng/ngày xuống còn 193.000 thùng/ngày, trong khi con số này của Iraq tăng từ 1,69 triệu thùng/ngày lên 2,65 triệu thùng/ngày.
Ấn Độ và Qatar có quan hệ gần gũi hơn với Washington và cần duy trì những mối quan hệ này, trong khi cả hai nước đều cảm thấy thất vọng với Tổng thống Donald Trump. Đối với Qatar, duy trì quan hệ với Iran cũng là điều thiết yếu vì đây là quốc gia láng giềng không thể tránh khỏi.
Do đó, theo các chuyên gia, cả 4 quốc gia đều có thể hưởng lợi khi được Iran miễn trừ các hạn chế, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với những rủi ro chính trị.
Đây có phải là thông báo mới của Iran?
Iran bắt đầu cho phép một số tàu thuyền của những quốc gia mà nước này coi là thân thiện đi qua eo biển Hormuz chỉ vài tuần sau khi chiến tranh bùng phát. Hồi tháng 4, bộ chỉ huy quân sự Iran cũng tuyên bố Iraq, quốc gia được Tehran coi là anh em, được miễn trừ các hạn chế.
Theo ông Pusztai, với việc miễn trừ cho Iraq, Iran có thể muốn hỗ trợ quá trình phục hồi kinh tế của quốc gia láng giềng phía Tây, một nước có đa số dân theo Hồi giáo dòng Shiite.
Tàu thuyền có thể vượt qua lệnh phong tỏa của Mỹ hay không?
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố lệnh phong tỏa áp dụng đối với tất cả tàu thuyền của mọi quốc gia đi vào hoặc rời khỏi các khu vực ven biển và cảng biển của Iran, trong khi những tàu không ghé cảng Iran sẽ không bị ảnh hưởng.
Cơ quan này cũng cho biết các chuyến hàng nhân đạo, trong đó có lương thực và vật tư y tế thiết yếu đối với sự sống còn của người dân, có thể được phép đi qua sau khi kiểm tra.
Tuy nhiên, theo ông Pusztai, ông Hayat Moqaddam dường như không giới hạn phạm vi miễn trừ đối với những tàu chỉ giao thương với các quốc gia vùng Vịnh khác. Ông nhận định: “Nếu điều này thực sự đúng, nó cũng sẽ tác động đáng kể đến các quốc gia vùng Vịnh khác, trong đó có Saudi Arabia”.
Ông cho rằng động thái trên có thể khiến Mỹ khó duy trì lệnh phong tỏa hải quân hơn và làm giảm hiệu quả của biện pháp này. Thay đổi quan trọng nhất là phạm vi miễn trừ có thể bao gồm cả tàu Trung Quốc và Ấn Độ đi đến hoặc rời khỏi Iran, nếu Mỹ chấp thuận.
Một vấn đề khác chưa rõ là khái niệm “tàu thuyền của các quốc gia này” được xác định dựa trên quốc kỳ mà tàu treo, chủ sở hữu, đơn vị vận hành hay một mối liên hệ nào khác.
Chấm dứt lệnh phong tỏa là một trong những yêu cầu của Tehran trước khi nước này cam kết tham gia các cuộc đàm phán hòa bình rộng hơn với Mỹ, trong đó có nội dung thảo luận về chương trình hạt nhân của Iran.
Các cuộc đàm phán hiện do Qatar làm trung gian tập trung vào đề xuất của Iran về việc mở lại eo biển Hormuz nếu Mỹ đáp ứng 7 điều kiện, trong đó có yêu cầu chấm dứt phong tỏa và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.
Ông Pusztai nhận định: “Dường như Iran đang tìm cách tách vấn đề tự do lưu thông qua eo biển Hormuz và xuất khẩu dầu mỏ khỏi vấn đề hạt nhân”. Ông nói thêm: “Phản ứng của Mỹ sẽ cho thấy liệu chiến lược này có thành công hay không”.
Động thái này có tác động đến thị trường dầu mỏ không?
Trước mắt, tác động không lớn. “Tôi cho rằng hiện tại những miễn trừ này chỉ tạo ra khác biệt hạn chế”, ông Chris Beauchamp, chuyên gia phân tích thị trường trưởng tại Tập đoàn IG, nhận định.
Ông cho rằng thị trường đang quay trở lại với kịch bản đạt được thỏa thuận hòa bình, nhưng nếu xung đột bùng phát trở lại với cường độ cao nhất, các chỉ huy Iran có thể không có đủ thời gian để phân biệt mục tiêu.
Việc được miễn trừ các hạn chế không đồng nghĩa với việc tàu thuyền được bảo đảm an toàn. Ngày 30/10, tàu chở LNG Al Mayeda của Qatar đã bị các vật thể không xác định tấn công tại vùng Vịnh.
Theo số liệu của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO), hơn 120 tàu thương mại đã bị tấn công trong khu vực kể từ khi chiến tranh bùng phát, trong đó tháng 10 là thời điểm ghi nhận số vụ việc nhiều nhất.
