Theo truyền thông Qatar, tuyên bố của ông Vance được đưa ra trong bối cảnh một số quan chức cấp cao khác của Mỹ tiếp tục thể hiện lập trường cứng rắn. Ngoại trưởng Marco Rubio nhấn mạnh Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Tổng thống Donald Trump cảnh báo chiến tranh sẽ kết thúc theo “cách tốt đẹp hoặc cách không tốt đẹp”.
Về phía Tehran, các quan chức Iran đang đặt câu hỏi về thiện chí đàm phán của Washington khi cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran bước sang tháng thứ 8.
Trong bối cảnh hai bên tiếp tục thể hiện những lập trường khác biệt, Simon Mabon, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, nhận định khả năng Iran tìm cách chế tạo vũ khí hạt nhân vẫn còn rất xa vời. Theo ông, điều Tehran quan tâm hơn là các biện pháp trừng phạt, tài sản của Iran bị phong tỏa, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ và các cuộc xung đột trên khắp khu vực. Đây mới là những trở ngại chính đối với một thỏa thuận.
Điều kiện của Mỹ
Trả lời truyền thông phương Tây, Phó Tổng thống Vance cho rằng Iran cần thể hiện cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân bằng cách điều chỉnh chương trình làm giàu urani.
“Nếu không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao lại cần nhiên liệu được làm giàu tới mức 60%?”, ông Vance đặt câu hỏi.
Theo Phó Tổng thống Mỹ, nếu muốn chứng minh cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, Iran không nên sản xuất nhiên liệu có mức độ làm giàu cao. Ông cho rằng đây là “một vấn đề cơ bản mang tính kiên quyết”.
Qúa trình làm giàu urani giúp tạo ra nguyên liệu có thể được sử dụng cho các lò phản ứng hạt nhân hoặc ở mức độ cao hơn nhiều, để chế tạo vũ khí hạt nhân. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết Iran đã làm giàu urani lên mức 60%, thấp hơn mức khoảng 90% thường được coi là cấp độ có thể sử dụng cho vũ khí hạt nhân. Trong đánh giá hồi tháng 5/2025, IAEA không phát hiện dấu hiệu đáng tin cậy về một chương trình hạt nhân có cấu trúc nhằm chế tạo vũ khí.
Ông Vance cũng cho biết Mỹ đang trao đổi với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi, song thừa nhận “không hoàn toàn rõ cách thức ra quyết định của quốc gia này”.
Trong khi đó, phát biểu với báo giới tại Athens, Ngoại trưởng Rubio cáo buộc Iran đã bỏ lỡ nhiều cơ hội đạt được thỏa thuận.
“Iran không thể có vũ khí hạt nhân, đơn giản vậy thôi”, ông Rubio nói.
Ngoại trưởng Mỹ cũng cho rằng Iran đã “mất hoàn toàn quyền kiểm soát” ro biển Hormuz và nền kinh tế nước này đang “rơi vào tình trạng suy thoái hoàn toàn”. Theo ông, dưới sức ép của các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc, Iran đang tiến tới một tình thế mà rất ít quốc gia trên thế giới từng trải qua.
Theo các nhà phân tích, những phát biểu này cho thấy gây sức ép với Tehran vẫn là trọng tâm trong cách tiếp cận của Washington, dù cách diễn đạt của ông Vance để ngỏ khả năng Mỹ chấp nhận những giới hạn nhất định đối với chương trình hạt nhân của Iran.
Phản ứng của Iran
Ngày 5/10, Tổng thống Pezeshkian cho rằng đàm phán với Washington là vô ích, đồng thời cáo buộc Mỹ đang sử dụng các cuộc đàm phán trong khi vẫn tìm cách nhằm vào chính quyền Iran.
Phát biểu trong cuộc gặp Ngoại trưởng Armenia, ông Pezeshkian cho rằng mỗi khi Iran và Mỹ ngồi vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức xảy ra.
Theo hãng thông tấn chính thức IRNA, Tổng thống Iran cho biết Mỹ đã tấn công Iran 3 lần sau các cuộc đàm phán, qua đó cho thấy Washington không thực sự tìm kiếm đối thoại mà mục tiêu là lật đổ Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Ông cho rằng với một đối thủ liên tục sử dụng các biện pháp ám sát, trừng phạt, gây sức ép và đe dọa, đồng thời không thực hiện các cam kết, đàm phán sẽ trở nên vô ích và Iran sẽ không chấp nhận cách tiếp cận này.
Tuy nhiên, phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran ngày 4/10, Ngoại trưởng Araghchi khẳng định “chỉ những cuộc đàm phán dựa trên công lý và sự công bằng” mới có thể chấm dứt xung đột. Tuyên bố này cho thấy Tehran vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục đàm phán và hướng tới một thỏa thuận.
Những phát biểu trên được đưa ra sau khi Iran trình bày một đề xuất tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York vào cuối tháng 9, trong đó đề nghị mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán. Tổng thống Trump sau đó bác bỏ đề xuất này.
Đề xuất mới khác gì những phương án trước?
Đề xuất mới nhất của Iran được xây dựng trên cơ sở bản ghi nhớ ngày 17/6 mà hai nước từng ký, qua đó giúp xung đột tạm thời hạ nhiệt trước khi thỏa thuận đổ vỡ. Đề xuất được đưa ra vài tuần trước về cơ bản rút ngắn thời gian thực hiện và thay đổi trình tự các bước hướng tới một thỏa thuận.
Theo đề xuất, giao tranh sẽ chấm dứt trên tất cả các mặt trận, trong đó có chiến dịch quân sự của Israel tại Liban. Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt đối với dầu mỏ của Iran, đồng thời giải phóng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa. Eo biển Hormuz sẽ được mở lại sau 7 ngày, sau đó hai bên tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.
Các chuyên gia cho rằng đề xuất này có thể tạo cho Tổng thống Trump một lối đi để khôi phục hoạt động vận tải biển trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11. Tuy nhiên, bất đồng về trình tự thực hiện các bước vẫn chưa được giải quyết.
Theo Giáo sư Mabon, việc Washington tập trung vào vấn đề làm giàu urani có nguy cơ bỏ qua những ưu tiên thực sự của Tehran.
“Mỹ đang tìm cách làm mềm lập trường về vấn đề hạt nhân với Iran, nhưng đối với Iran, đây không phải điểm vướng mắc chính. Đó là lệnh phong tỏa, việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, giải phóng tài sản bị phong tỏa và chấm dứt các cuộc xung đột trên khắp khu vực”, ông nói.
Một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục làm giàu urani ở mức hạn chế cũng sẽ gợi lại thỏa thuận hạt nhân năm 2015, có tên gọi chính thức là Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA), được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama. Thỏa thuận đặt ra các giới hạn đối với chương trình hạt nhân của Iran để đổi lấy việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt. Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này vào năm 2018.
Theo Giáo sư Mabon, một thỏa thuận hạt nhân từng nằm trong tầm tay trước khi cuộc chiến hiện nay nổ ra. Ông nhắc lại JCPOA và cho biết Iran cũng từng tiến gần tới việc chấp nhận một thỏa thuận tương tự vào tháng 1 và tháng 2. Các cuộc đàm phán do bên trung gian thúc đẩy khi đó đều cho thấy khả năng đạt được một thỏa thuận hạt nhân, nhưng cuối cùng các bên vẫn lựa chọn chiến tranh.
Những trở ngại còn tồn tại
Theo Giáo sư Mabon, Tehran sẽ cần những cam kết vượt ra ngoài vấn đề hạt nhân.
Ông cho rằng Iran sẽ yêu cầu dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, chấm dứt lệnh phong tỏa và giải phóng các tài sản bị phong tỏa, hoặc ít nhất phải có một lộ trình cụ thể cho những bước đi này. Bên cạnh đó là chấm dứt xung đột tại Liban và đạt được một lệnh ngừng bắn lâu dài tại vùng Vịnh.
Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz vẫn là một yếu tố bất định, bất chấp tuyên bố của Ngoại trưởng Rubio rằng Iran đã mất quyền kiểm soát tuyến hàng hải này.
Dù lượng dầu xuất khẩu từ các nước vùng Vịnh đã phục hồi đáng kể, các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền vẫn tiếp diễn. Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết ngày 6/10, 12 thành viên thủy thủ đoàn trên một tàu chở dầu mang cờ Panama đã bị thương do một vật thể chưa xác định khi tàu đi qua eo biển này.
Theo công ty phân tích dữ liệu hàng hải Kpler, lượng dầu xuất khẩu từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, trong tháng 9 đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh. Lượng dầu thô xuất khẩu của toàn khu vực Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng này.
Đà phục hồi hoạt động xuất khẩu có thể làm giảm sức ép đối với Mỹ trong việc đạt được một thỏa thuận. Tuy nhiên, các vụ tấn công tiếp diễn vẫn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn thực sự của tuyến hàng hải quan trọng này.
Theo Giáo sư Mabon, lập trường dường như mềm mỏng hơn của Washington về vấn đề làm giàu urani cho thấy Mỹ vẫn chưa chắc chắn về mức độ phục hồi hoàn toàn của hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.
“Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển này đã thực sự mở cửa, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận cứng rắn hơn”, ông nhận định.
