 Lao động phi chính thức thường gặp nhiều rủi ro do không tham gia hệ thống an sinh. |
Đa phần không được ký hợp đồng
Theo báo cáo điều tra về việc làm phi chính thức do Viện Khoa học lao động xã hội (Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội) và Tổng Cục Thống kê, ILO tiến hành mới đây, trong 21 nhóm ngành kinh tế, lao động phi chính thức tập trung chủ yếu trong các nhóm: công nghiệp chế biến – chế tạo, xây dựng và bán buôn bán lẻ - sửa chữa ô tô, mô tô xe máy. Đáng chú ý, hơn 90% lao động phi chính thức là lao động không có chuyên môn, kỹ thuật.
“Lao động phi chính thức được ký hợp đồng lao động chiếm tỷ lệ rất thấp. Tỷ lệ được ký hợp đồng trên 3 tháng trở lên chỉ có khoảng 21,2%.Có 76,7% lao động phi chính thức làm việc mà không có bất cứ một hợp đồng lao động bằng văn bản liên quan đến công việc đang làm. Cụ thể, 62,1% lao động phi chính thức chỉ thỏa thuận miêng với chủ lao động và 14,6% không có bất cứ một thỏa thuận nào. Như vậy, lực lượng lao động phi chính thức này về mặt an sinh xã hội bị thiệt thòi nhiều. Phần thu nhập của họ cũng thấp hơn nhiều so với lao động chính thức, bình quân hàng tháng chỉ bằng hơn một nửa của lao động chính thức”, bà Nguyễn Thị Xuân Mai, Vụ Thống kê dân số và Lao động (Tổng Cục thống kê) cho biết.
Trong lực lượng lao động có việc làm, hai nhóm tuổi có tỷ lệ lao động làm các công việc phi chính thức cao nhất độ tuổi từ 15 tới 24 (chiếm 60%) và độ tuổi từ 55 tới 59 trở lên (chiếm 69%) vào năm 2016.
Theo các tiêu chuẩn về thống kê lao động quốc tế, việc làm phi chính thức bao gồm tất cả các công việc phi chính thức trong cả các doanh nghiệp thuộc khu vực chính thức, cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc khu vực phi chính thức hay hộ gia đình. Theo đại diện Tổng Cục Thống kê, rất nhiều hộ gia đình và những người lao động với thu nhập thấp đang nằm trong khu vực này.
“Việt Nam là một trong số các quốc gia có tỷ lệ việc làm phi chính thức cao tại Châu Á – Thái Bình Dương. Việc làm phi chính thức được định nghĩa là “người lao động làm các công việc mà, theo luật định hoặc trên thực tế, không được pháp luật lao động bảo vệ, không phải đóng thuế thu nhập hoặc không được hưởng các chế độ bảo trợ xã hội và chế độ việc làm khác”, ông Chang-Hee Lee, Giám đốc Văn phòng ILO tại Việt Nam nhận định.
Chưa mặn mà với bảo hiểm xã hội
Theo báo cáo điều tra về việc làm phi chính thức, trên 98% lao động khu vực này không được đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) và mức lương trung bình của họ chỉ bằng 2/3 mức lương của lao động trong khu vực chính thức.
Bà Nguyễn Thị Ngọc Lan, Phó trưởng ban Thu, BHXH Việt Nam cho biết: "Số người tham gia BHXH tự nguyện hiện nay khoảng 243.000 người. Loại hình BHXH tự nguyện hướng tới lao động phi chính thức nhưng con số đạt được quá thấp so với thực tế và kỳ vọng của Nhà nước sau gần mười năm triển khai dịch vụ này".
Trong số người tham gia BHXH tự nguyện, có hơn 60% lao động đã tham gia BHXH bắt buộc và cộng nối để hưởng hưu trí; gần 40% lao động tự nguyện tham gia, một tỷ lệ thực sự chưa cao. Nguyên nhân là người lao động thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện chủ yếu là lao động phi chính thức, làm công việc tự do, bấp bênh, không ổn định. Đồng thời, nhận thức hiểu biết về chính sách của họ còn hạn chế, thiếu thông tin.
“Có tới 41,1% chưa bao giờ nghe nói, 20,6% mới biết tên chính sách, 25% biết sơ qua. Chỉ có 13,2 % biết rõ thủ tục, đối tượng, mức đóng và mức hưởng”, bà Trịnh Thu Nga, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu dân số, lao động, việc làm của Viện Khoa học lao động xã hội (ILLSA), cho hay.
Theo bà Nguyễn Thị Hà, Vụ BHXH (Bộ LĐTBXH), lý giải là do chính sách BHXH tự nguyện chưa thật sự hấp dẫn bởi loại hình này chỉ có hai chế độ hưu trí và tử tuất. Bên cạnh đó là sự khác biệt về chế độ thụ hưởng. Người dân so sánh, khi tham gia BHXH bắt buộc được hưởng năm chế độ ngắn hạn, còn BHXH tự nguyện chỉ hưởng hai chế độ. Trong thực tế, nhiều khi, chế độ ngắn hạn có thể hỗ trợ tốt hơn lao động vượt qua những thời điểm khó khăn trong cuộc sống.
Từ ngày 1/1/2018, Nhà nước thực hiện chính sách hỗ trợ tiền đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện. “Cụ thể, mức hỗ trợ bằng 30% với người thuộc diện nghèo; bằng 25% đối với người thuộc diện cận nghèo, bằng 10% đối với các đối tượng còn lại. Đây có thể là cú huých cho sự phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện”, bà Nguyễn Thị Hà nhận định
Theo ông Đào Quang Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học lao động xã hội (Bộ LĐTBXH), muốn thúc đẩy chuyển dịch lao động phi chính thức thì cần tăng đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm tại doanh nghiệp nhằm tái cơ cấu ngành kinh tế.
Trọng tâm là đào tạo nghề để nâng cao chất lượng lao động cho lao động nông thôn, đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu lao động trong ngành nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ. Bên cạnh đó, thúc đẩy các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp để rút bớt lao động phi chính thức trong lĩnh vực nông nghiệp.
