Luật quy định rõ các trường hợp, điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản, đồng thời tăng cường kiểm soát thẩm quyền và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người có tài sản.
Luật quy định về việc trưng mua, trưng dụng tài sản; quyền và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc trưng mua, trưng dụng tài sản; quyền và nghĩa vụ của người có tài sản bị trưng mua, trưng dụng và những người khác có liên quan.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật là quy định cụ thể nguyên tắc, trường hợp và điều kiện thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo đó, việc trưng mua, trưng dụng chỉ được thực hiện trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp hoặc phòng, chống thiên tai, khi đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Các trường hợp được áp dụng gồm: Khi đất nước trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng hoặc thiết quân luật; khi có nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia; khi đất nước trong tình trạng khẩn cấp; khi chống khủng bố; khi xảy ra hoặc có nguy cơ xảy ra sự cố, thảm họa do thiên tai, dịch bệnh, con người hoặc hậu quả chiến tranh gây ra, làm thiệt hại về người, tài sản, môi trường.
Luật cũng quy định việc trưng mua, trưng dụng tài sản trong trường hợp khẩn cấp để bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng theo quy định của Luật An ninh mạng và các trường hợp thật cần thiết khác theo quy định của luật có liên quan.
Luật đặt ra các điều kiện cụ thể. Đối với tài sản thuộc danh mục hàng dự trữ quốc gia, việc trưng mua, trưng dụng được thực hiện khi không có hoặc không đủ hàng dự trữ quốc gia để sử dụng, hoặc việc xuất cấp hàng dự trữ quốc gia không bảo đảm tính kịp thời.
Đồng thời, cơ quan có thẩm quyền phải áp dụng các biện pháp huy động tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản cho Nhà nước theo quy định của pháp luật có liên quan nhưng không thực hiện được, hoặc đã thực hiện mà vẫn không bảo đảm yêu cầu về tài sản phục vụ ứng phó, ngăn chặn tình huống thật cần thiết.
Luật cũng quy định bảo vệ người được huy động vận hành, điều khiển tài sản trưng dụng. Trong thời gian được huy động, những người này được Nhà nước bảo hộ về công việc, tính mạng và sức khỏe; trường hợp bị tai nạn, bị thương hoặc chết thì được hưởng chế độ theo quy định của Luật và pháp luật có liên quan.
Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027. Kể từ thời điểm này, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản số 15/2008/QH12, được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 45/2013/QH13, hết hiệu lực.
Trước khi Quốc hội biểu quyết thông qua Luật, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã trình bày Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật.
Theo Bộ trưởng, về nguyên tắc xây dựng luật và kiểm soát quyền lực, Chính phủ cho biết dự thảo Luật được hoàn thiện theo hướng bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản. Trưng mua, trưng dụng tài sản được xác định là biện pháp cuối cùng khi hàng dự trữ quốc gia, tài sản công và các biện pháp huy động khác theo quy định của pháp luật không đáp ứng yêu cầu; đồng thời chỉ được thực hiện trong những trường hợp thật cần thiết vì quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp phòng, chống thiên tai.
Chính phủ cũng đã rà soát để những nội dung ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản được quy định ngay trong Luật, phù hợp với quy định của Hiến pháp và các kết luận, quy định của Bộ Chính trị. Các nội dung kỹ thuật cụ thể, có tính biến động cao mới giao Chính phủ quy định chi tiết, bảo đảm không mở rộng các giới hạn mà Luật đã quy định.
Cùng với đó, Luật quy định về công khai, trách nhiệm giải trình của người có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản và cơ chế giám sát của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Đây là những nội dung nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực khi tăng cường phân cấp, phân quyền trong trưng mua, trưng dụng tài sản.
Chính phủ tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, giữ quy định phân quyền cho cấp xã nhằm bảo đảm tính chủ động, khả thi, phù hợp với phương châm 4 tại chỗ. Tuy nhiên, thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã được giới hạn ngay trong Luật: Chỉ được quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản thuộc địa bàn quản lý để phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn trên địa bàn.
Chủ tịch UBND cấp xã không được giao thẩm quyền trưng dụng các tài sản có tính chất đặc thù, giá trị lớn như cơ sở hạ tầng viễn thông, cơ sở hạ tầng thông tin, công trình kết cấu hạ tầng, hạ tầng số và tài sản số. Luật đồng thời bổ sung quy định về việc ngân sách cấp trên hỗ trợ ngân sách cấp dưới khi không bảo đảm khả năng cân đối, nhằm bảo đảm nguồn lực thực hiện nhiệm vụ được phân cấp.
Ngoài ra, dự thảo Luật được chỉnh lý theo hướng làm rõ thời hạn ban hành, cách thức gửi và nhận các quyết định trưng mua, trưng dụng, hoàn trả tài sản và hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng; bổ sung quyền của người có tài sản và người được huy động vận hành, điều khiển tài sản; hoàn thiện quy định về xác định giá trị tài sản trưng mua, bồi thường thiệt hại khi trưng dụng và thời hạn thanh toán tiền trưng mua, tiền bồi thường.