Trước yêu cầu đổi mới sáng tạo và hội nhập toàn cầu, thành phố triển khai đồng bộ nhiều cơ chế, chính sách nhằm biến tài sản vô hình này thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Từ bảo hộ trên giấy đến tạo lập giá trị thực tiễn
Theo số liệu tổng hợp của Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ, tính đến nay địa bàn đã ghi nhận 12.187 đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, trong đó có 11.525 nhãn hiệu, 421 kiểu dáng công nghiệp và 241 sáng chế. Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp khoảng 8.856 văn bằng bảo hộ cho khoảng 3.500 tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp, với nhãn hiệu chiếm tỷ trọng lớn nhất (khoảng 8.250 nhãn hiệu, tương đương 95,9%).
Dù hoạt động đăng ký xác lập quyền có bước phát triển đáng kể, bài toán then chốt hiện nay là làm sao để tài sản trí tuệ sau khi bảo hộ tiếp tục được khai thác thương mại và nâng cao giá trị gia tăng trên thị trường. Để kịp thời tháo gỡ điểm nghẽn, HĐND và UBND thành phố Cần Thơ đã ban hành Nghị quyết số 36/2025/NQ-HĐND quy định mức hỗ trợ đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ đến năm 2030 và Quyết định số 2724/QĐ-UBND phê duyệt Chương trình phát triển tài sản trí tuệ thành phố đến năm 2030 với mục tiêu số đơn và văn bằng sáng chế tăng bình quân 16-18%/năm, tỷ lệ khai thác thương mại đạt 8-10%, số đơn nhãn hiệu tăng bình quân 8-10%/năm và hỗ trợ tối thiểu 60% sản phẩm chủ lực, đặc thù, sản phẩm OCOP phát triển tài sản trí tuệ.
Thực tế cho thấy, việc chủ động xác lập quyền sở hữu trí tuệ đã mang lại hiệu quả rõ nét cho cả viện nghiên cứu, trường đại học lẫn doanh nghiệp. Trong những tháng đầu năm 2026, Đại học Cần Thơ được cấp 4 bằng độc quyền giải pháp hữu ích và 1 bằng độc quyền sáng chế, nâng tổng số bằng độc quyền sở hữu công nghiệp của trường lên 26 bằng cùng 5 bằng bảo hộ giống cây trồng. Điển hình là Giải pháp hữu ích số 4797 "Phương pháp nuôi cá trê vàng bằng hệ thống tuần hoàn" do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Liêm cùng đồng nghiệp nghiên cứu. Quy trình nuôi khép kín này giúp tiết kiệm nước, kiểm soát dịch bệnh, tối ưu mật độ thả nuôi và đã được chuyển giao.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Liêm, việc đăng ký sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm nghiên cứu khoa học là rất cần thiết. Trước đây, một công trình khi làm ra hầu như được chuyển giao miễn phí. Việc đăng ký sở hữu trí tuệ giúp nhà khoa học nắm giữ lợi thế chủ động trong chuyển giao công nghệ, khẳng định quyền sở hữu đối với tài sản do mình tạo ra, đồng thời nâng cao uy tín và vị thế của các cơ sở giáo dục đại học.
Ở khối doanh nghiệp, Hợp tác xã Kỳ Như - đơn vị phát triển 15 dòng sản phẩm từ cá thát lát với 10 sản phẩm OCOP 4 sao và 1 sản phẩm OCOP 5 sao - là ví dụ điển hình. Cung ứng ra thị trường 400 - 500 tấn thành phẩm/năm và liên kết vùng nguyên liệu hơn 1.000 tấn/năm, Hợp tác xã Kỳ Như đã chủ động bảo hộ nhãn hiệu, logo từ năm 2017. Bà Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc Hợp tác xã nhận định, nhờ nhãn hiệu độc quyền và uy tín thương hiệu, sản phẩm của Hợp tác xã không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn nâng hạng OCOP cấp quốc gia, bước vào hệ thống siêu thị lớn mà còn xuất khẩu chính ngạch sang Hoa Kỳ từ năm 2022 và Hàn Quốc từ năm 2024.
Một điển hình khác là giải pháp phần mềm KaFood (quản lý suất ăn và định lượng dinh dưỡng) của Công ty Cổ phần Công nghệ Katec. Theo ông Trương Hoàng Khải - Giám đốc Công ty, dù mới triển khai từ năm 2024 với doanh số ban đầu hơn 300 triệu đồng tại khối trường tư thục, việc được bảo hộ tài sản trí tuệ đã tạo niềm tin lớn cho khách hàng, giúp doanh nghiệp vững tin.
Khẳng định tầm quan trọng của bảo hộ tài sản trí tuệ, ông Nguyễn Văn Bảy, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), nhấn mạnh, các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân khi nhận thức đầy đủ về vai trò, ý nghĩa và giá trị của quyền sở hữu trí tuệ mới có những hành động thỏa đáng: từ đầu tư kinh phí sáng tạo, đăng ký bảo hộ, khai thác ứng dụng mang lại giá trị kinh tế, đến việc theo dõi thị trường để đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái.
Tháo gỡ rào cản thực thi và siết chặt quản trị trên môi trường số
Dâu Hạ Châu Phong Điền đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cách đây 20 năm.
Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác phát triển và bảo vệ tài sản trí tuệ tại Cần Thơ đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Phân tích từ góc độ nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Nguyễn Đoan Khôi (Đại học Cần Thơ) chỉ ra những rào cản trong thương mại hóa như: xung đột giữa công bố bài báo khoa học và bảo hộ sáng chế, vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ, hạn chế của các Văn phòng chuyển giao công nghệ (TTO) và thiếu nguồn vốn mồi cho sản xuất thử nghiệm.
Để giải quyết các vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Nguyễn Đoan Khôi cho rằng, cần thúc đẩy mô hình liên kết "ba nhà" (nhà trường - địa phương - doanh nghiệp), hoàn thiện hành lang pháp lý về định giá và hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Hoàng Thịnh Nhân (Đại học Nguyễn Tất Thành) nhấn mạnh việc vận dụng mô hình "bốn nhà" cùng quy trình 8 bước quản trị bài bản để chuyển mạnh từ tư duy "nghiên cứu sẵn có" sang "nghiên cứu theo đơn đặt hàng" nhằm tránh lãng phí nguồn lực, tháo gỡ điểm nghẽn về định giá, sàng lọc và giao dịch tài sản trí tuệ, đặc biệt trong các lĩnh vực thế mạnh của Đồng bằng sông Cửu Long như nông nghiệp thông minh, chế biến sâu và logistics.
Đi đôi với cơ hội phát triển, làn sóng chuyển đổi số và thương mại điện tử bùng nổ cũng làm gia tăng các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Điển hình như thương hiệu "Gạo Ông Cua" (ST25) của Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí dù đã được bảo hộ nhưng liên tục bị làm giả bao bì, nhãn hiệu.
Trong 9 tháng năm 2026, lực lượng chức năng thành phố Cần Thơ đã phát hiện 210 vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (cao hơn con số 113 vụ của cả năm 2025); tiến hành xử lý hành chính 199 vụ, khởi tố hình sự 4 vụ với tổng số tiền phạt vi phạm hành chính hơn 2,2 tỷ đồng.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch Hội Sáng chế Việt Nam, các hành vi vi phạm đang dịch chuyển mạnh sang không gian số với các thủ đoạn livestream bán hàng giả, gian hàng ảo, sao chép tem chống giả hay đặt máy chủ ở nước ngoài. Điều này kết hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành từ ngày 1/7/2025 khiến lực lượng thực thi ở cơ sở mỏng dễ hụt hơi. Thêm vào đó, việc Báo cáo Special 301 năm 2026 của Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) xếp Việt Nam vào diện Quốc gia ưu tiên (Priority Foreign Country) càng gia tăng sức ép đổi mới công tác thực thi. Để khắc phục, cần ứng dụng công nghệ số sâu rộng (AI, công cụ quét tự động, blockchain) nhằm phát hiện và thu thập chứng cứ vi phạm kịp thời.
Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Nguyễn Văn Bảy cho rằng, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi các cơ quan cơ sở phải được cập nhật các quy định pháp luật mới, nâng cao chuyên môn cho cán bộ cấp xã/phường và phát huy vai trò tự quản của các hiệp hội ngành nghề.
Ở góc độ quản trị doanh nghiệp và rủi ro, Luật sư Phan Đăng Hữu (Công ty Luật Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên An Khang) nhận thấy, quản lý và thương mại hóa tài sản trí tuệ trong doanh nghiệp hiện đang đối mặt với nhiều thách thức do tài sản trí tuệ thường nằm rải rác, chưa được ghi nhận rõ ràng hay định hình đúng mức như tài sản hữu hình. Để tối ưu hóa giá trị của tài sản trí tuệ, doanh nghiệp cần nhận diện đầy đủ 5 nhóm tài sản cốt lõi, xây dựng sổ quản trị tài sản chi tiết, đánh giá hiệu quả trước khi đăng ký bảo hộ, cũng như áp dụng các phương thức khai thác thương mại phù hợp. Bên cạnh đó, việc kết hợp với mạng lưới chuyên gia và tận dụng các cơ chế hỗ trợ pháp lý, kiểm kê, bảo vệ quyền lợi sẽ giúp biến tài sản trí tuệ trở thành nguồn lực phát triển chiến lược của doanh nghiệp.
Trao đổi về định hướng thời gian tới, ông Ngô Anh Tín, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ khẳng định ngành sẽ triển khai sâu rộng các chương trình hỗ trợ theo Kết luận 51-KL/TW của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ các quyền sở hữu trí tuệ. Trọng tâm là hướng dẫn các cơ sở giáo dục xác lập quyền, tuyên truyền rộng rãi trong hệ thống trường Trung học phổ thông, tăng cường phối hợp liên ngành để giúp các chủ sở hữu nắm rõ trách nhiệm, khai thác và bảo vệ hợp pháp tài sản trí tuệ trong và ngoài nước, đưa sở hữu trí tuệ thực sự trở thành công cụ nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ chính là bảo vệ giá trị sáng tạo. Việc tạo lập, bảo hộ và thương mại hóa hiệu quả tài sản trí tuệ không chỉ bảo vệ thành quả của nhà khoa học và doanh nghiệp, mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong kỷ nguyên số.
