Khi ngoại tệ phải dành cho những nhu cầu sống còn
Theo hãng thông tấn Tasnim, người phát ngôn Chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani cho biết nước này đã tạm thời đình chỉ hoạt động nhập khẩu ô tô của các doanh nghiệp kinh doanh khách sạn và công dân Iran sinh sống ở nước ngoài.
Bà Mohajerani giải thích rằng, do những hoàn cảnh đặc biệt của đất nước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã chỉ đạo đình chỉ phân bổ ngoại tệ cho tất cả các lĩnh vực không thuộc diện ưu tiên. Quyết định này áp dụng đối với nhiều loại phương tiện, bao gồm xe tải nhẹ và xe chuyên dụng.
Bà Mohajerani nhấn mạnh: “Hiện nay, mọi nỗ lực và nguồn lực ngoại tệ của Chính phủ đều tập trung vào việc cung ứng hàng hóa thiết yếu, thuốc men và các nhu cầu cấp thiết nhằm duy trì sự vận hành năng động của nền kinh tế đất nước”.
Động thái trên phản ánh sự thay đổi trong thứ tự ưu tiên của Tehran. Trong điều kiện bình thường, nhập khẩu phương tiện phục vụ nhu cầu tiêu dùng, kinh doanh và vận tải có thể góp phần thúc đẩy hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, khi khả năng tiếp cận ngoại tệ bị hạn chế, chính phủ phải cân nhắc giữa những nhu cầu này với việc bảo đảm nguồn cung lương thực, thuốc men và các hàng hóa thiết yếu khác.
Điều đáng chú ý là quyết định đình chỉ nhập khẩu không đơn thuần phản ánh sự thiếu hụt ngoại tệ trong nước. Những thông tin được chính Tổng thống Pezeshkian công bố trước đó cho thấy Tehran còn đối mặt với một vấn đề phức tạp hơn: có nguồn tiền từ xuất khẩu nhưng không thể tự do sử dụng.
Nghịch lý có tiền nhưng không thể sử dụng
Khó khăn tài chính của Iran không chỉ nằm ở khả năng tạo nguồn thu mà còn ở việc tiếp cận và chuyển đổi nguồn thu đó thành phương tiện thanh toán quốc tế. Trong cuộc phỏng vấn với Fox News được hãng thông tấn WANA dẫn lại ngày 25/9, Tổng thống Pezeshkian thừa nhận tiền của Iran đang bị phong tỏa tại Trung Quốc.
Ông Pezeshkian nói: “Một trong những vấn đề mà chúng tôi đang phải đối mặt là tiền của chúng tôi đang bị phong tỏa tại Trung Quốc”.
Theo Tổng thống Iran, Tehran thậm chí không thể rút chính nguồn tiền của mình từ một quốc gia mà nước này đã xuất khẩu hàng hóa sang, chưa nói đến việc sử dụng những khoản tiền đó để thanh toán cho một bên thứ ba ở nơi khác trên thế giới.
Phát biểu này cho thấy sự khác biệt quan trọng giữa việc có doanh thu xuất khẩu và khả năng sử dụng doanh thu đó. Một quốc gia có thể tiếp tục bán hàng hóa ra nước ngoài, nhưng nếu nguồn tiền bị hạn chế về chuyển khoản, thanh toán hoặc tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế, nguồn thu ấy không nhất thiết chuyển thành khả năng nhập khẩu hàng hóa theo nhu cầu.
Trường hợp Iran đặc biệt đáng chú ý bởi Trung Quốc là thị trường tiêu thụ dầu mỏ quan trọng của Tehran. Theo Al Jazeera, Iran xuất khẩu gần như toàn bộ dầu mỏ sang Trung Quốc và trao đổi dầu lấy hàng hóa, trong đó có ô tô.
Tuy nhiên, khả năng duy trì một số giao dịch thương mại không đồng nghĩa với việc Iran có thể tự do sử dụng toàn bộ nguồn tiền xuất khẩu. Chính sự hạn chế này khiến việc phân bổ ngoại tệ trở thành bài toán khó, đặc biệt khi Tehran cần nhập khẩu những mặt hàng không thể thay thế bằng nguồn cung trong nước.
Sức ép của Mỹ lan từ Iran sang các đối tác thương mại
Những khó khăn trong thanh toán quốc tế của Iran diễn ra trong bối cảnh Washington mở rộng sức ép kinh tế từ Tehran sang cả các quốc gia, doanh nghiệp và tổ chức tài chính duy trì quan hệ thương mại với nước này. Theo thông tin được WANA dẫn lại ngày 25/9, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã triển khai chiến dịch gây sức ép kinh tế mang tên “Chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh tế” kể từ khi cuộc chiến tại Trung Đông bùng phát hồi tháng 2.
Sau đó, Mỹ tiếp tục gia tăng sức ép thông qua chiến dịch được gọi là “Kẻ bị ruồng bỏ về kinh tế”, với mục tiêu nhắm tới cả những đối tác giao thương với Iran.
Ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố Washington sẽ nhắm vào mọi nguồn thu của Iran, đặc biệt là dầu mỏ, nhằm ngăn chặn các quốc gia và doanh nghiệp tiếp tục làm ăn với Tehran.
Ông Bessent nói: “Trên toàn cầu, mục tiêu của chúng tôi là cắt đứt mọi huyết mạch kinh tế đang hỗ trợ Iran cho đến khi Tehran bị cô lập hoàn toàn”.
Theo Bộ trưởng Tài chính Mỹ, các quốc gia phải lựa chọn giữa Mỹ và Iran. Những tổ chức tham gia hệ thống giao dịch giúp chuyển dầu mỏ Iran thành nguồn thu có thể trở thành mục tiêu của các biện pháp trừng phạt thứ cấp.
Cơ chế trừng phạt thứ cấp có tác động vượt ra ngoài quan hệ trực tiếp giữa Mỹ và Iran. Một ngân hàng tại nước thứ ba, dù không có hoạt động kinh doanh trực tiếp với Tehran, vẫn có thể gặp rủi ro nếu xử lý thanh toán cho doanh nghiệp có giao dịch với Iran, đặc biệt khi ngân hàng đó phụ thuộc vào hệ thống thanh toán bằng USD hoặc có lợi ích kinh doanh tại Mỹ.
Vì vậy, các biện pháp trừng phạt không chỉ làm giảm số lượng đối tác sẵn sàng giao thương với Iran mà còn khiến các tổ chức tài chính thận trọng hơn trong việc xử lý thanh toán. Điều này có thể làm tăng chi phí giao dịch, thu hẹp các kênh thanh toán và hạn chế khả năng sử dụng nguồn thu xuất khẩu của Tehran.
Trong bối cảnh đó, quyết định ưu tiên ngoại tệ cho thuốc men và hàng hóa thiết yếu cho thấy thách thức của Iran không chỉ nằm ở nguồn thu xuất khẩu mà còn ở khả năng chuyển nguồn thu đó thành sức mua trên thị trường quốc tế.
Khi các kênh thanh toán bị hạn chế và đối tác thương mại phải cân nhắc rủi ro trừng phạt, ngay cả những khoản tiền đã thu được từ xuất khẩu cũng có thể khó sử dụng để thanh toán cho hàng hóa nhập khẩu. Điều này buộc Tehran phải thu hẹp phạm vi phân bổ ngoại tệ, dành nguồn lực cho những nhu cầu cấp thiết và trì hoãn các hoạt động nhập khẩu ít được ưu tiên hơn.
Về lâu dài, nếu những hạn chế trong tiếp cận và thanh toán ngoại tệ không được tháo gỡ, sức ép có thể tiếp tục lan sang hoạt động sản xuất, tiêu dùng và đầu tư trong nước. Trường hợp Iran vì vậy cho thấy một khía cạnh quan trọng của các biện pháp trừng phạt tài chính: tác động không chỉ nằm ở khả năng tạo ra nguồn thu, mà còn ở khả năng sử dụng nguồn thu ấy để duy trì hoạt động kinh tế.
