Nhìn từ cả phía người nhận và người hiến
Về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi đang được lấy ý kiến, khiến dư luận quan tâm, nhất là nội dung về quy định liên quan đến hiến tạng ở trẻ em, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cho biết: “Nhu cầu ghép tạng ở trẻ em là vấn đề đáng quan tâm. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu nguồn tạng phù hợp với độ tuổi, thể trạng của người nhận; không phải tạng nào từ người hiến cũng có thể sử dụng cho bệnh nhi, bởi kích thước và sự tương thích giữa tạng hiến với cơ thể người nhận là những yếu tố quan trọng; nhất là đối với ghép tim, nguồn tạng phù hợp cho trẻ nhỏ đặc biệt hạn chế. Nếu pháp luật có quy định phù hợp, chặt chẽ về hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, cơ hội điều trị cho những bệnh nhi đang chờ ghép có thể được mở rộng. Tuy nhiên, quy định mới cần bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu cứu chữa người bệnh và yêu cầu bảo vệ trẻ em”.
Theo GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, đây là vấn đề cần được xem xét thận trọng khi xây dựng chính sách. Nhu cầu ghép tạng là có thật, nhưng không thể chỉ nhìn từ phía người nhận mà bỏ qua các nguyên tắc bảo vệ người hiến, nhất là khi người hiến chưa đủ 18 tuổi.
Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) cũng cho rằng, cần nhìn nhận đề xuất này trong tổng thể mục tiêu nhân văn của hoạt động hiến, ghép mô, tạng, đồng thời làm rõ phạm vi và điều kiện áp dụng.
“Quan trọng là phải giải thích đầy đủ để xã hội hiểu đúng nội dung đề xuất. Việc hiến mô tái sinh cần được phân biệt với việc hiến những bộ phận cơ thể không có khả năng tái sinh. Khi người dân hiểu rõ phạm vi điều chỉnh, điều kiện thực hiện và mục đích của chính sách, việc thảo luận sẽ có cơ sở hơn. Về việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách liên quan đến quyền và lợi ích của các em cần được thực hiện phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của trẻ; không thể coi tất cả người dưới 18 tuổi là một nhóm đồng nhất. Trẻ nhỏ và trẻ ở tuổi vị thành niên có sự khác biệt lớn về khả năng hiểu thông tin, đánh giá hệ quả và bày tỏ quan điểm”, ông Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh.
Theo đó, việc xây dựng quy định về hiến mô, tạng cần được nhìn nhận từ cả nhu cầu của người bệnh và những tác động đối với gia đình. Chính sách nhân văn không chỉ hướng đến việc cứu chữa người đang mắc bệnh mà còn phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của những người có liên quan.
Bảo vệ quyền trẻ em đặt lên hàng đầu
Về việc xây dựng chính sách hiến tạng ở trẻ em theo kinh nghiệm quốc tế, TS. Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cho biết: Đây là lĩnh vực mà WHO đang tích cực triển khai trên toàn cầu trong bối cảnh nhiều quốc gia thành viên ngày càng quan tâm đến việc hoàn thiện khung pháp lý về hiến mô và tạng. WHO đánh giá cao các đề xuất cải cách hệ thống hiến, ghép mô và tạng trong dự thảo Luật trình Quốc hội Việt Nam. Những điều chỉnh này thể hiện nỗ lực của Việt Nam trong việc hài hòa hóa quy định trong nước với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.
Theo đó, về vấn đề hiến tạng ở trẻ em (người chưa thành niên) là một chủ đề hết sức nhạy cảm, gợi nhiều cảm xúc và băn khoăn cho cộng đồng. Vì vậy, vấn đề này cần được tiếp cận với sự cẩn trọng tối đa cùng các cơ chế bảo vệ mạnh mẽ nhất.
Quan điểm của WHO đối với việc hiến tạng ở trẻ em là: Ủng hộ các hoạt động hiến và ghép tạng mang tính chất cứu chữa người bệnh, bao gồm cả trẻ em; đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu; đảm bảo sự đồng thuận tự nguyện, có sự tư vấn và giám sát đạo đức độc lập; đảm bảo các biện pháp phòng chống hành vi cưỡng ép, áp lực gia đình hay thương mại hóa.
Cụ thể, theo TS. Angela Pratt, có 5 nguyên tắc trọng tâm cần lưu ý gồm: Lợi ích và sự bảo vệ trẻ em là ưu tiên cao nhất, mọi quyết định phải phục vụ cho lợi ích tốt nhất của trẻ; cần phân biệt rõ ràng giữa hiến tạng khi còn sống và sau khi chết não: Cụ thể, hiến tạng sau khi chết hoặc chết não ở người chưa thành niên được thừa nhận về mặt đạo đức trong hệ thống pháp lý chặt chẽ, tuy nhiên, việc hiến tạng sống từ người chưa thành niên là cực kỳ hiếm và chỉ giới hạn trong những trường hợp đặc biệt. Bên cạnh đó, cần phân biệt giữa tạng hiến và mô hoặc tế bào có khả năng tái tạo; có cơ chế bảo vệ độc lập và đầy đủ như cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi của trẻ, đảm bảo sự chấp thuận thực chất của trẻ và sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ, tôn trọng quyền từ chối hoặc thay đổi quyết định của trẻ; có sự đánh giá, tư vấn độc lập để bảo vệ trẻ khỏi áp lực gia đình hay nguy cơ thương mại hóa. Hiến tạng sau khi chết não cần hệ thống quản lý chặt chẽ, đảm bảo toàn bộ quy trình tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp lý và tiêu chuẩn lâm sàng.
Về kinh nghiệm quốc tế, TS. Angela Pratt dẫn chứng: Hiện Australia đã cho phép người chưa thành niên đăng ký nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết theo cơ chế tự nguyện. Trong đó, hệ thống ghi nhận nguyện vọng của trẻ, đồng thời yêu cầu sự tham gia của gia đình, sự đánh giá chuyên môn độc lập và cơ chế quản trị lâm sàng nghiêm ngặt. Việc hiến tạng ở trẻ em được tích hợp đồng bộ vào hệ thống hiến tạng quốc gia. Bên cạnh đó, một số quốc gia khác như Vương quốc Anh cũng áp dụng mô hình tiếp cận tương tự.
Như vậy, quan điểm từ phía WHO cho thấy, dự thảo Luật của Việt Nam đang đi đúng hướng, phù hợp với các hướng dẫn của WHO và kinh nghiệm quốc tế. Tuy nhiên, vẫn còn dư địa để tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là tăng cường hơn nữa các quy định bảo vệ trẻ em, hoàn thiện cơ chế cung cấp thông tin phù hợp theo độ tuổi và cơ chế lấy ý kiến đồng thuận.
“Chúng tôi rất trân trọng sự cởi mở của Lãnh đạo Bộ Y tế trong việc lắng nghe phản hồi đối với chủ đề nhạy cảm này. WHO sẵn sàng tiếp tục đồng hành và đóng góp chuyên môn cùng Việt Nam trong thời gian tới”, TS. Angela Pratt nhấn mạnh.
